Cənubi Qafqazda sülhün əsas şərtləri Təkcə kabab deyil

Fundamental hüquqi təmizləmə olmadan istənilən sülh müqaviləsi gələcək siyasi dalğalanmalara qarşı həssas qalacaq

Ermənistan Parlamentinin sədri Ruben Rubinyanın Adana kababını səmimi qəlbdən təriflədiyi çıxışı sərhədin hər iki tərəfində nəzərəçarpacaq dərəcədə əks-səda doğurdu. Bu kulinariya tərifi dərhal Adananın özündə də maraqla izlənildi: yerli aşpaz Uğur Aydın Rubinyanı və bütün erməniləri səmimiyyətlə evinə dəvət etdi. Aşpaz səmimi bir ziyafət və ortaq yeməklərin uzun müddətdir davam edən inamsızlığı aradan qaldıra və regional gərginliyə son qoya biləcəyinə əminliyini bildirdi.

Bu sözlər ortaq bir süfrənin dialoqa səbəb ola biləcəyinə inanan bir insanın səmimi bir impulsu kimi səsləndi. Kulinariya əlaqələri və gündəlik əlaqələr sözdə "yumşaq güc" adlanır və cəmiyyətdə stereotipləri dağıda və ksenofobiyanı azalda bilər. Lakin qlobal praktikada ictimai diplomatiya rəsmi diplomatiyanın əvəzinə deyil, yalnız onunla yanaşı təsirli şəkildə işləyir. İstənilən uzunmüddətli dialoq möhkəm bir təməl tələb edir - beynəlxalq hüquqa, ədalətə və tarixi həqiqətə hörmət.

Təkcə insani istilik və ortaq yeməklər onilliklərdir regionun taleyini formalaşdıran məsələləri həll edə bilməz. Qarabağ münaqişəsi uzun müddətdir bunlardan ən vacibidir. Otuz ildən çoxdur ki, Azərbaycanın tarixi və ayrılmaz hissəsi olan Qarabağ işğal altında idi. 2023-cü ildə məsələ tam həll olundu və bölgə yenidən Azərbaycanın qanuni nəzarətinə keçdi. Bu gün bu ərazilərdə dinc həyat bərpa olunur, müasir infrastruktur fəal şəkildə qurulur və məcburi köçkünlər öz evlərinə qayıdırlar.

Tarix yenidən yazıla bilməz və faciələrin xatirəsi qorunub saxlanılmalıdır. Lakin o, Azərbaycan suverenliyinin ədalətli bərpasının reallığını inkar etmək üçün bir vasitəyə çevrilməməlidir.

Bu kontekstdə Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri vahid bir zəncirin iki halqası kimi görünür. Rəsmi İrəvan Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü tam və qeyd-şərtsiz tanıyana, revanşist ritorikasından imtina edənə və keçmişin illüziyalarını saxlamağa son qoyana qədər "insan məkanı" və "ortaq masa" haqqında hər hansı bir söhbət boş bəyannamə olaraq qalacaq. Azərbaycan ardıcıl olaraq münasibətlərin normallaşdırılmasını, kommunikasiyaların açılmasını və tammiqyaslı regional əməkdaşlığı müdafiə edir, lakin bu, yalnız suverenliyə qarşılıqlı hörmət əsasında baş verməlidir.

Simvolik jestlərin və "qastronomik diplomatiyanın" sistemli və davamlı sülhə çevrilməsi üçün onlar konkret siyasi, hüquqi və iqtisadi addımlarla dəstəklənməlidir. Bu, ilk növbədə dövlət sərhədinin beynəlxalq prinsiplərə əsaslanaraq tam delimitasiyası və demarkasiyası, eləcə də hər hansı hüquqi boşluqların və qanunvericilik ziddiyyətlərinin aradan qaldırılması ilə bağlıdır. Bu, sadəcə mücərrəd bəyanatlar məsələsi deyil, həm də ərazi iddialarına istinad edən Ermənistan Konstitusiyasının qonşuların suverenliyini tanımaq prinsipinə tam uyğunlaşdırılması zərurətidir. Belə fundamental hüquqi təmizləmə olmadan istənilən sülh müqaviləsi gələcək siyasi dalğalanmalara qarşı həssas qalacaq.

Yeni münaqişələrə qarşı ikinci ən vacib təminat iqtisadi inteqrasiyadır. Regional nəqliyyat yollarının açılması və Zəngəzur dəhlizinin işə salınması Cənubi Qafqazı geosiyasi qarşıdurma zonasından Şərq və Qərb arasında qlobal Orta Dəhliz daxilində əsas tranzit mərkəzinə çevirə bilər. Bu, Ermənistana uzun müddətdir davam edən geosiyasi təcridindən çıxmaq üçün real fürsət yaradacaq. Ticarət və logistikadan qarşılıqlı faydalar bütün tərəflər üçün sabitliyin qorunmasında birbaşa maddi maraq yaradacaq, praqmatik hesablamaları təhlükəsizliyin ən yaxşı təminatına çevirəcək.

Bundan əlavə, təcili humanitar məsələlər həll olunmadan və müharibənin mirası aradan qaldırılmadan davamlı sülh qurula bilməz. İrəvan etimad yaratmaq üçün konkret addımlar atmalıdır: mülki insanların həyatını xilas etmək üçün minalanmış sahələrin dəqiq və əhatəli xəritələrini təhvil vermək və Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi ilə bağlı tarixi ədaləti bərpa etmək.

Cənubi Qafqazın gələcəyini öz geosiyasi mənfəətləri üçün qisasçı hisslərdən istifadə etməyə çalışan xarici oyunçular deyil, regional dövlətlərin özləri müəyyən etməsi eyni dərəcədə vacibdir. Birbaşa regional qarşılıqlı əlaqə formatları məhz qonşu ölkələrin real maraqlarına əsaslandığı üçün öz həyat qabiliyyətini sübut edib.

Bu gün Ermənistan aydın bir seçimlə üzləşir: tarixi miflərə və qisasçı fantaziyalara yapışmağa davam etmək, özünü təcridə məhkum etmək və ya münaqişənin nəticəsini qəbul etmək, nəhayət ərazi iddialarından imtina etmək və vahid, sabit, çiçəklənən bir bölgənin bir hissəsi olmaq. Qisasçılıqdan imtina etmək, sərhədləri müəyyən etmək və praqmatik əməkdaşlıq "güzəşt" deyil, İrəvanın özü üçün yeganə rasional yoldur.

Cənubi Qafqazda əsl sülh kabab haqqında gözəl sözlərlə olmayacaq, konkret hüquqi və siyasi tədbirlərlə olacaq. Və yalnız de-yure razılaşmalar nəhayət de-fakto reallığı möhkəmləndirdikdə, ortaq süfrəyə dəvət əsl mənasını qazanacaq. Bununla da kulinariya söhbətləri səmimi mehriban qonşuluğun təbii ifadəsinə çevriləcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov