Çin kilsə modeli: Paşinyan üçün çıxış yolu?

Ermənistan mediası son həftələr Nikol Paşinyan hakimiyyəti tərəfindən Erməni Apostol Kilsəsinə təzyiqlər kəskin şəkildə artmasının arxasında dayanan siyasi mətləblərə aydınlıq gətirib. 

“Cebheinfo.az”-ın məlumatına görə, bununla bağlı aparılan təhlillərdə Ermənistan hakimiyyətinin yaxın və uzaq məqsədə hesablanmış bir neçə məqsədinin olduğu bildirilir.

Qeyd edilir ki, Nikol Paşinyanın ilk təşəbbüsü bütün ermənilərin katolikosunun seçilməsi prosesinddə Ermənistan Respublikasının həlledici səsə malik olmasına nail olmaqdır.

Paşinyan katolikos namizədlərinin dürüstlük testindən keçməsini nəzərdə tutan yeni qaydalar tətbiq etmək istəyir. Lakin Baş nazirin bu planına qarşı çıxanlar Paşinyanın Ermənistan Konstitusiyasını, 2007-ci ildə qəbul edilmiş “Ermənistan Respublikası və Erməni Apostol Kilsəsi arasında münasibətlər haqqında” Qanunu, “Erməni Apostol Kilsəsi” Qanunu və dini etiqad azadlığının beynəlxalq standartlarını pozduğunu bildirir.

Beləliklə, Ermənistanda kilsə dövlətdən ayrılıb. Bütün dini qurumlar qanun qarşısında bərabərdir. Bu o deməkdir ki, dövlətin dini qurumların daxili işlərinə qarışmaq hüququ yoxdur, eləcə də, dövlət kilsənin idarəetmə strukturu, ruhani rəhbərlərin seçilməsi və ibadət qaydasına müdaxilə edə bilməz.

Təklif olunan prosedurun tətbiqi ilə Erməni Apostol Kilsəsi xüsusi statusuna baxmayaraq, digər kilsələrlə hüquqi cəhətdən qeyri-bərabər mövqedə yerləşdirilə bilməz.

“Ermənistan Respublikası ilə Erməni Apostol Kilsəsi arasında münasibətlər haqqında” Qanuna əsasən, dövlətin daxili iyerarxiyaya, kanonik prosedurlara və ya katolikosun seçilməsi prosesinə müdaxilə etmək hüququ yoxdur.Əksinə, qanun kilsənin öz fəaliyyətində muxtariyyətini nəzərdə tutur. Katolikos seçkilərində dövlətin iştirak hüququ kilsənin muxtariyyət prinsipini pozur ki, bu da bu qanunda öz əksini tapıb.

Qeyd edilir ki, Paşinyanın təşəbbüsü həm də beynəlxalq öhdəliklərin pozulmasıdır. Qərarları Ermənistan üçün məcburi olan Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi dəfələrlə bildirib ki, dövlət dini liderlərin seçiminə müdaxilə edə bilməz.

Paşinyanın kilsəyə münasibətdə Çin modelini tətbiq etmək istədiyi iddia edilir. Çinin dini təşkilatlara, xüsusilə də xristian kilsələrinə tətbiq etdiyi modelə əsasən, dövlət hökumətə sadiq rəsmi dini struktur yaradır və ona tabe olmayanlar qanunsuz sayılır.

Belə ki, Çində dövlətin nəzarətində olan Çin Katoliklərinin Vətənpərvər Assosiasiyası adlanan qurum fəaliyyət göstərir. Dövlətin tanıdığı bütün ruhanilər hakimiyyət tərəfindən təsdiqlənir, onların fəaliyyətinə ciddi nəzarət edilir və kilsə iyerarxlarının özləri dövlət strukturlarının iştirakı ilə seçilir.

Bu gün Paşinyanın danışdıqları əslində Çin modelidir. Dövlət katolikosların seçilməsi üzərində nəzarəti müəyyən edir və onların vicdanlılığının qiymətləndirilməsi əsasında ruhanilərin xidmətə qəbulunu tənzimləyir. Sadə dillə desək, dövlətin təsdiq etdiyi iyerarxiya yaradılır ki, bu da hakimiyyətin mövqeyi ilə razılaşmayan bütün keşişləri sıxışdırır və nüfuzdan salır.

Ermənistan mətbuatının yazdığına görə, əgər hakimiyyət qanuna və beynəlxalq öhdəliklərə zidd olaraq bu addımı atarsa, o halda Erməni Apostol Kilsəsi iki hissəyə parçalanacaq. Bunlar siyasi rejimə inteqrasiya olunmuş rəsmi kilsə və bu modelə müxalif olan ruhanilərdən ibarət alternativ vəfasız sayılan hissə olacaq. 

Ermənistan Milli Məclsinin sədri Alen Simonyan kilsənin statusu və fəaliyyət qaydaları ilə bağlı Nikol Paşinyanın yeni təşəbbüslərini həyata keçirmək üçün Konstitusiyanın dəyişdirilməsini təklif edib.Spikerin sözlərinə görə, bu cür  məsələlərin həlli qanunvericilik islahatları səviyyəsində həll oluna bilər.

“Əgər hər hansı dini struktura xüsusi status verilirsə, o zaman heç olmasa, şəffaflığı təmin etmək üçün dövlətin də müəyyən iştirakı olmalıdır”, - deyə Simonyan əlavə edib.Ədliyyə naziri Srbuhi Qalyan jurnalistlərlə söhbətində əslində, hakimiyyətin buna nail olmaq niyyətində olduğuna işarə edib:

“Kilsə çoxdan siyasi proseslərdə iştirak edir və əgər cəmiyyət siyasətçilərdən şəffaflıq və hesabatlılıq tələb edirsə, o zaman oxşar yanaşma din xadimlərinə də aid edilməlidir.

Yekun nəticədə, cəmiyyət seçim qarşısındadır. Erməni Apostol Kilsəsini digər konfessiyalar kimi sıradan bir dini qurum hesab etsək, o zaman bütün bu məsələlər ümumiyyətlə, gündəmdən çıxarılmalıdır”.

Bu qarşıdurmada kilsənin mövqeyini müdafiə edənlər hesab edir ki, Paşinyan kilsəyə qarşı mübarizədə yaxın və uzunmüddətli planlar hazırlayıb. Baş nazir katolikosların seçilməsində dövlətin həlledici söz sahibi olmaq istəyini açıq şəkildə bəyan edir.

Yaxınmüddətli plana görə, hakimiyyət kilsənin işlərinə müdaxilə hüququ qazanmaq istəyir və bunu Erməni Apostol Kilsəsinin getdikcə daha çox siyasi proseslərə qarışması ilə əsaslandırır. 

Dövlət qulluqçularından əmlak bəyannaməsi təqdim etmələri tələb olunduğunu nəzərə alsaq, hökumət oxşar mexanizmin kilsəyə də şamil edilməsində israr edəcək. Qeyd edilir ki, bu, qismən EAK və onun ruhanilərini maliyyə nəzarəti sahəsinə daxil etməyə imkan verəcək. 

Paşinyan hakimiyyətinin digər məqsədi yüksək səlahiyyətli ruhanilər üzərində nəzarəti gücləndirmək, onların sədaqətinə nail olmaq və ya “əlverişsiz” hesab olunanların sıradan çıxarılması üçün hüquqi prosedurlara başlamaqdır. Nəticədə, maliyyə hesabatlarına dair formal tələblər vasitəsilə hakimiyyət kilsənin işlərinə müdaxiləni qismən qanuniləşdirir, sistemli təzyiq aləti əldə edir və müxalifət düşüncəli iyerarxları aradan qaldırmaq üçün hüquqi mexanizm yaradır.

Uzunmüddətli plan isə Erməni Apostol Kilsəsisini ictimai rəydə kifayət qədər nüfuzdan salmaqdan ibarətdir. Bununla da hakimiyyət kilsəinin xüsusi rolu haqqında müddəanı ağrısız şəkildə hazırki Konstitusiyadan çıxaracaq.

“Kilsənin nüfuzunu sarsıtmaq üçün oxşar kampaniyalar artıq beynəlxalq təcrübədə, xüsusən də Gürcüstan, Ukrayna və Rumıniyada baş verib. 

Ermənistanın nümunəsində söhbət əhali arasında davamlı etimad göstərilən, həm ölkə daxilində, həm də diasporda geniş struktura malik azsaylı qurumlardan birindən gedir” - deyə Ermənistan mətbuatı yazır. 

Qeyd edilir ki, Erməni Apostol Kilsəsinin zəiflədilməsi təşəbbüsləri Ermənistanla diaspor arasında əlaqələrin qorunub saxlanmasında əsas rol oynayan qurumun sıradan çıxarılmasına yönəlib.

Müşfiq Abdulla 
“Cebheinfo.az”

Açar sözlər: Çin kilsə Paşinyan Ermənistan