Cinayətkar obraz dəbdə: yeniyetmələr təhlükəli gücə cəlb olunurlar

Aydın hüquqi meyarlar tələb olunur: problemin təsviri harada bitir və faktiki təhrik harada başlayır

Cinayətkarlıq həmişə ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib -  xüsusən də yüksək profilli hekayələr, qeyri-adi talelər və əfsanəyə çevrilən insanlarla bağlı olduqda. Lakin sosial media dövründə sual yaranır: bu cür hekayələrə maraqla cinayətkar dünyanın cəlbedici imicinin formalaşdırılması arasında sərhəd haradadır? Bu, xüsusilə də güc, nüfuz və uğur haqqında fikirlərini inkişaf etdirən yeniyetmələr üçün belə məzmunun əlçatan olduğu zaman nəzərə alınması vacibdir.

Bir çox ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da davalar, bıçaqlanmalar və yetkinlik yaşına çatmayanların iştirakı ilə baş verən ciddi hadisələr barədə məlumatlar ictimaiyyətin narahatlığına səbəb olur. Təkcə təcrid olunmuş hadisələr yetkinlik yaşına çatmayanların cinayətkarlığının artdığını sübut etmir - belə bir nəticəyə gəlmək üçün müqayisə edilə bilən rəsmi məlumatlara ehtiyac var. Lakin bu hadisələr sosial şəbəkələrin, sosial medianın və ictimai qavrayışların gənclərin zorakılığa münasibətində oynadığı rolu nəzərdən keçirməyə əsas verir. Axı təhlükəli bir tendensiya cinayətin özündən deyil, təcavüzün özünəinam əlaməti kimi tədricən qavranılması və cinayətkar nüfuzun diqqət və tanınma mənbəyi kimi qəbul edilməsindən başlaya bilər.

Məktəb münaqişəsində bıçaq artıq sadəcə əlindəki bir əşya deyil. Yeniyetmə onu "inam üçün" daşıdıqda, həmyaşıdları qarşısında bu barədə öyündükdə və ya təhlükəni güc əlaməti hesab etdikdə, bu, narahatedici bir dəyişikliyə işarə edir: cinayətkar davranış cinayət törədilməzdən əvvəl də diqqəti cəlb edə bilər. Təhlükə yalnız silah istifadə edildikdə deyil, həm də zorakılıq prestij simvoluna çevrildikdə və qorxu hörmətlə səhv salındıqda başlayır.

Azərbaycanda davalar, bıçaqlanmalar və yetkinlik yaşına çatmayanların iştirakı ilə baş verən ağır cinayətlər barədə məlumatlar ictimaiyyətin narahatlığına səbəb olur. Bununla belə, yetkinlik yaşına çatmayanların cinayətkarlığının hər yerdə artdığı iddiasını həyəcan təbili ilə əvəz etməmək vacibdir: belə bir nəticəyə gəlmək üçün bir neçə il ərzində müqayisə edilə bilən rəsmi məlumatlar tələb olunur. Bununla belə, hər bir zorakılıq hadisəsi təkcə cəza ilə bağlı deyil, həm də münaqişə tərəflərindən birinin xəstəxanaya yerləşdirilməsi və ya ölümlə bitməzdən əvvəl nə baş verdiyi ilə bağlı suallar doğurur. Niyə bəzi gənclər aqressiyanı özünü təsdiqləmə vasitəsi, cinayətkar nüfuzdan isə arzuolunan sosial aktiv kimi istifadə edirlər?

Sosial media bu tendensiyanı sürətləndirən amillərdən biridir. Orada demək olar ki, istənilən obrazı təbliğ etmək, insanı məşhur bir fiqura çevirmək, onu sirr içində gizlətmək və onun tərcümeyi-halını təsir, pul, əlaqələr və qorxu yaratmaq qabiliyyəti hekayəsi kimi təqdim etmək olar. Ad nə qədər məşhurdursa, məzmun nə qədər təxribatçıdırsa və personaj nə qədər çox mübahisə doğurursa, onun müzakirə olunma, paylaşılma və digər istifadəçilərə tövsiyə edilmə ehtimalı bir o qədər yüksəkdir. Alqoritmlər həmişə sosial cəhətdən faydalı materialla qalmaqal vasitəsilə diqqəti cəlb edən məzmun arasında fərq qoymur. Nəticədə, nəşrin müəllifi sadəcə şəxsi hekayəni paylaşdığını iddia etsə belə, cinayət estetikası əlavə reklam alır.

Xüsusilə də, Azərbaycanın media məkanında videolar, müsahibələr, sensasion hekayələr və sözdə meyxanalar vasitəsilə cinayətkar fiqurların getdikcə daha çox reklam olunması narahatlıq doğurur. Meyxana janrının özünün cinayətkarlıqla heç bir əlaqəsi yoxdur: bu, mədəni ənənənin bir hissəsidir, geniş mövzuları qaldıra bilən improvizə edilmiş şifahi sənət formasıdır. Lakin bu, cinayətkar avtoritetin təriflənməsi, təhlükəli əlaqələrin, təhdidlərin nümayişi və zorakılığın romantikləşdirilməsi üzərində qurulduqda, mədəni forma tamamilə fərqli dəyərlərin təşviqi üçün bir vasitəyə çevrilir. Janrı və ya ifaçının mənşəyini deyil, tamaşaçılara təqlid olunmağa layiq olan konkret məzmunu və davranışı qiymətləndirmək vacibdir.

Daha da təhlükəlisi, sahibkarlıq, sosial və ya xeyriyyəçilik fəaliyyətləri ilə tanınan insanların ətrafında cinayətkar aura yaratmaq cəhdidir. Bəzən nəşrlər xeyriyyəçiləri və varlı şəxsləri kifayət qədər dəlil olmadan cinayətkar fəaliyyətlə əlaqələndirir və şayiələr demək olar ki, xüsusi təsirin sübutu kimi təqdim olunur. Bu təcrübə təkcə həmin şəxslərin nüfuzuna xələl gətirmir. Bu, qanuni uğurla cinayətkar status arasındakı xətti qarışdırır, gənclərə hər hansı bir sərvətin qaçılmaz olaraq şübhəli əlaqələrdən qaynaqlandığı, güc və qorxu nümayişi olmadan ictimai tanınmanın mümkün olmadığı fikrini aşılayır. Xeyriyyəçilik, sahibkarlıq və sosial layihələrə dəstək süni şəkildə yaradılmış əfsanələrə deyil, real hərəkətlərə və təsdiqlənə bilən faktlara əsaslanaraq qiymətləndirilməlidir. Cinayətin sübutları varsa, səlahiyyətli orqanlar tərəfindən araşdırılmalıdır; dəlil yoxdursa, şayiələr ictimai ittiham aktına çevrilməməlidir.

Həyatda hələ də uğur hissi inkişaf etdirən bir yeniyetmə üçün bu informasiya mühiti xüsusilə təhlükəlidir. Onlar bəzi insanların illərlə oxumağa, işləməyə, biznes qurmağa və cəmiyyətə töhfə verməyə necə vaxt sərf etdiyini, digərlərinin isə qalmaqallar, təhdidlər və nümayişkaranə cəsarətlə ani şöhrət qazandığını görə bilirlər. Diqqət əsas əhəmiyyət ölçüsünə çevrildikdə, qısa yollar seçmək cazibədar olur: şok etmək, təhrik etmək, təhlükəni simulyasiya etmək və başqalarının qorxusu ilə öz dəyərini sübut etmək. Bu sistemdə bıçaq özünəinamı artırıcı, münaqişə nüfuz qazanmağın yolu və cinayət qeydi cəlbedici imicin bir hissəsi kimi qəbul edilə bilər. Bu, hər bir yeniyetmənin belə bir təsirə məruz qalacağı anlamına gəlmir, amma o deməkdir ki, zorakılıq populyar mədəniyyətin bir hissəsinə çevrildikcə cəmiyyət boş dayanmamalıdır.

Ona görə də, profilaktika ilk ciddi cinayətdən çox əvvəl başlamalıdır. Yetkinlik yaşına çatmayanların cinayətkarlığının qarşısının alınması üçün qurumları gücləndirmək, yetkinlik yaşına çatmayanların işləri üzrə müfəttişlərin iş keyfiyyətini artırmaq və onlara formal deyil, mənalı iş üçün şərait yaratmaq lazımdır. Müfəttiş sadəcə hadisədən sonra gəlməməli və ya sənədləşmə işlərini aparmamalıdır; onlar məktəbdəki və məhəllədəki vəziyyəti başa düşməli, sistematik təhdidlərdən, zorakılıqdan, silah gəzdirilməsindən, yeniyetmələrin təhlükəli qruplara cəlb olunmasından və artan münaqişələrin ilkin əlamətlərindən xəbərdar olmalıdırlar. Bunun üçün yeniyetmə psixologiyası, kriminologiya və zorakılığın qarşısının alınması üzrə təlim, məktəblər, valideynlər, sosial xidmətlər və psixoloqlarla qarşılıqlı əlaqə, eləcə də konkret risklərə cavab vermək üçün aydın prosedurlar tələb olunur.

Daxili İşlər Nazirliyi və Baş Prokurorluq da daxil olmaqla, hüquq-mühafizə orqanları xüsusi məsuliyyət daşıyır. Təhdidlər, qanunsuz silah saxlama, yetkinlik yaşına çatmayanların cinayətkar fəaliyyətə cəlb edilməsi, zorakılığa təhrik və digər qanunsuz hərəkətlər dərhal və qanuna ciddi şəkildə uyğun olaraq dayandırılmalıdır. Lakin cinayətkar romantizasiyaya qarşı mübarizə musiqiçilərin, blogerlərin, jurnalistlərin və ya əlverişsiz yazı müəlliflərinin özbaşına təqibinə çevrilməməlidir. Aydın hüquqi meyarlar tələb olunur: problemin təsviri harada bitir və faktiki təhrik harada başlayır, sənət əsəri cinayətkar mühiti harada araşdırır və zorakılığı birbaşa təbliğ edir və ya təhlükəli davranışa təhrik edir. Hüquq-mühafizə orqanlarının cavabları bir ad və ya əsər ətrafındakı ictimai etirazlara deyil, məzmuna, şəraitə və dəlillərə əsaslanmalıdır.

Eyni zamanda, bütün məsuliyyəti yalnız polis və prokurorların üzərinə ata bilmərik. Sosial media, video platformalar, redaksiya şuraları, musiqi məkanları, valideynlər və təhsil müəssisələri də yeniyetmələrin rol modelləri seçdikləri mühiti formalaşdırır. Platformalar real təhdidlərə, zorakılığa çağırışlara və qanunu pozan materiallara dərhal reaksiya verməlidir və redaksiya şuraları, müəlliflər başa düşməlidirlər ki, hətta tənqidi nəşr belə, guya əlaqələri, möhtəşəm jestləri və onları əhatə edən əfsanə diqqət mərkəzində olarsa, cinayətkarı bilmədən məşhura çevirə bilər. Cəmiyyətin cinayətkar dünya ilə əlaqəli hər şeyin senzurasına deyil, onu təbliğ etməkdən davamlı imtinaya ehtiyacı var. Cinayətkar davranışı tərifləyən hər hansı bir təbliğat forması auditoriyasını, ictimai cəlbediciliyini və kommersiya mənfəətini itirməlidir.

Cinayətkar görüntülərin təbliğinə qarşı sıfır tolerantlıq cinayətin müzakirəsinə qadağa qoymaq demək deyil. Əksinə, bu, açıq şəkildə müzakirə olunmalıdır, lakin cinayətkarları tərifləmədən və ya zorakılığı əyləncəyə çevirmədən. Cinayətlərin qurbanlar və onların ailələri üçün nəticələri göstərilməli, hüquqi nəticələr izah edilməli və zəhmət, bilik, sahibkarlıq və sosial xidmət sayəsində uğur qazanan insanların hekayələri danışılmalıdır. Məktəb yeniyetmələrin təhdidlər barədə məlumat verə və lağ edilmək qorxusu olmadan kömək ala biləcəyi bir yer olmalıdır; ailələr narahatedici dəyişikliklərin hiss olunduğu bir məkan olmalıdır; dövlət qurumları isə yalnız sonra deyil, faciə baş verməzdən əvvəl hərəkətə keçə bilən bir sistem olmalıdır.

Cinayətkar obraz öz-özünə dəb halını almır. Onun populyarlığı diqqət, təkrar, kommersiya marağı, məsuliyyətsiz yazılar və ictimaiyyətin yüksək səviyyəli nüfuzu real güclə səhv salmaq vərdişi ilə artır. Bu gün yeniyetməyə hörmətin təhdidlərlə qazanıla biləcəyi öyrədilirsə, sabah kimsə bunu praktikada sübut etməyə çalışa bilər. Ona görə də, hüquq-mühafizə orqanının vəzifəsi sadəcə artıq törədilmiş cinayətlərə görə cəzalandırmaq deyil, həm də cinayətkar simvolların cəlbedici hala gəldiyi şərtləri ardıcıl olaraq aradan qaldırmaqdır. Bıçaq insanı güclü etmir, qorxu hörmətə bərabər deyil və cinayətkar əfsanə ləyaqətin və ya həqiqi uğurun açarı deyil. Bu, ailələr, məktəblər, media və dövlət qurumları üçün nə qədər tez ümumi prinsipə çevrilərsə, virtual obrazın bir gün əsl faciə ilə bitməsi ehtimalı bir o qədər az olar.