Çoxillik münaqişəyə son qoyan sülh mərhələsi

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanda AzTV-yə verdiyi müsahibədə postmüharibə dövrünün növbəti mesajları

Naxçıvan 1990-cı illərdən etibarən blokadada olan, lakin 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra yeni nəqliyyat imkanları qazanan, 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqton sammitində isə TRIPP razılaşması ilə yeni geosiyasi mərkəzə çevrilən ərazidir. Məqsədimiz Prezidentin çıxışından irəli gələn iki fundamental tezisin analitik təhlilidir: birincisi, regional proseslərin Azərbaycanın tarixi Zəfərinin hərbi-siyasi nəticəsi kimi yeni reallıqların formalaşması və nəqliyyat layihələrinin həmin strategiyanın ən mühüm aləti olması; ikincisi, "Prezident İlham Əliyev həm müharibəni, həm sülhü qazandı" tezisinin məzmunu – döyüş meydanında əldə edilmiş qələbənin diplomatik masada yaratdığı reallıqlar.

Azərbaycanın 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən II Qarabağ müharibəsi və 2023-cü il sentyabrın 19-20-də lokal antiterror tədbirləri Cənubi Qafqazın postsovet geosiyasi memarlığını köklü şəkildə dəyişdi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanatın şərtlərinə əsasən, "bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpa olunması" qərara alındı. Bu bəndin praktik təzahürü Zəngəzur dəhlizidir – Azərbaycanın qərb bölgələrini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirəcək və eyni zamanda, Şərq-Qərb marşrutunda alternativ yaradacaq əsas nəqliyyat xətti. Bu dəhliz Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatında həlledici rol oynayır. Layihə Türkiyə və Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyır və eyni zamanda, Rusiya və Ermənistan üçün kommunikasiyaların açılmasına şərait yaradır. Dəhlizin ən vacib geosiyasi aspekti ondan ibarətdir ki, onun açılması Azərbaycanın Cənubi Qafqazda yeganə quru əlaqəsinə malik olduğu İran asılılığını azaldacaq: hazırda Naxçıvan ilə Azərbaycan ərazisi arasında quru əlaqəsi yalnız İran ərazisindən keçir.

1995-ci ildən bəri mövcud olan strateji blokadanın – İran vasitəsilə alternativ yolun istifadəsinin məhdudlaşdırdığı, Tehranın "Naxçıvan təzyiqi aləti"nin – sona çatması Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasının ən kritik geosiyasi nəticəsidir. Bu, Naxçıvana blokadadan çıxmaq, əsas Azərbaycanla birbaşa əlaqə qurmaq və Türkiyə ilə quru yoluna çıxış əldə etmək imkanı verir.

Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhliz – Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Yeni marşrut Azərbaycan və Türkiyə arasında birbaşa quru əlaqəsi yaradır və Rusiya vasitəsilə Ermənistan-Azərbaycan dəmir yolu xəttinin inşasına imkan verir. Çin və Avropa İttifaqı arasındakı ticarət həcminin trilyonlarla dollar olduğunu, malların adətən Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu vasitəsilə Türkiyəyə daşındığını və bunun təxminən iki həftə çəkdiyini nəzərə alsaq, Zəngəzur dəhlizinin strateji əhəmiyyəti daha aydın görünür. Dəhliz Rusiya vasitəsilə şimal marşrutundan ən azı 3,000 kilometr məsafəni azaldır və daha etibarlı alternativ təmin edir. Zəngəzur dəhlizi, eyni zamanda, TRACECA, "Bir kəmər, bir yol" və İpək Yolu kimi beynəlxalq layihələrlə inteqrasiya olunur. Bu gün Azərbaycanın nəqliyyat-logistika sistemi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir ki, bu da geosiyasi mövqeyin rəqəmsal təsdiqidir.

***

Cənab Prezidentin Naxçıvandakı müsahibəsində irəli sürdüyü tezis daha dərin məzmuna malikdir: qələbə yalnız hərbi meydanda deyil, diplomatik masada da qazanıldı. Diplomatiya müharibə zamanı döyüşən tərəfləri əlverişli şərtlərə gətirmək üçün əvəzsiz rol oynayır. Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı çevik diplomatiya ilə Ermənistanın müttəfiqlərinin müharibəyə daxil olmasının qarşısını aldı. İkili strategiyanın əsas elementləri bunlardır: birincisi, modern hərbi texnologiyanın istifadəsi – PUA-lar, yüksək dəqiqlikli silahlar, "Bayraktar TB2" tipli döyüş pilotsuz uçan aparatları; ikincisi, Türkiyə ilə sıx hərbi əməkdaşlıq – təlim, texniki təchizat, strateji konsultasiya; üçüncüsü, çevik diplomatiya vasitəsilə beynəlxalq aləmin legitimliyinin genişləndirilməsi.

2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə imzalanan bəyannamə İkinci Qarabağ müharibəsinin siyasi nəticələrinin beynəlxalq səviyyədə legitimləşdirilməsinin zirvəsidir. Azərbaycan və Ermənistan sülh müqaviləsini parafladılar, yaxın vaxtlarda imzalamağı öhdələrinə götürdülər və nəqliyyat əlaqələrinin yenidən açılması barədə razılığa gəldilər. Lakin əsas məqam ondan ibarətdir ki, TRIPP razılaşmasının inkişaf hüququ ABŞ-a verildi. TRIPP Cənubi Qafqazda Rusiya təsirinin əvəzlənməsi mexanizmidir. 2022-ci ilin fevralında Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Moskvanın Cənubi Qafqazdakı passivliyi bu istiqamətdə ilkin siqnalları verdi, TRIPP ilə isə proses tamamlandı. ABŞ artıq regionda birbaşa oyunçudur.

Qeyd etməliyik ki, yeni Yol Naxçıvanın geosiyasi statusunu dəyişdirir və onu "Türkiyənin Azərbaycana və Türk dünyasına qapısı"na çevirir. Transformasiya bir neçə mühüm geosiyasi nəticə doğurur: Birincisi, İran blokadasının sona çatması. 1990-cı illərdən bəri İran Naxçıvanla Azərbaycan arasında əsas tranzit qovşağı olmuşdur. İkincisi, Rusiyanın regional təsirinin azalması. 2022-ci ilin fevralından sonra Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı passivliyi və TRIPP-in ABŞ-a verilməsi göstərir ki, Moskva bu regionda dominant rolunu itirməkdədir. Üçüncüsü, Türkiyə-Azərbaycan strateji müttəfiqliyinin institusional formalaşması. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və onun perspektiv uzadılması – Zəngəzur-TRIPP xətti – Türkiyə və Azərbaycan arasında Şuşa Bəyannaməsi ilə reallaşan strateji müttəfiqliyin iqtisadi təzahürüdür.

***

2020-ci ildən sonra Azərbaycan hökuməti "Böyük Qayıdış" proqramı çərçivəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərdə əsaslı infrastruktur qurur. Bu proqram humanitar diplomatiya və reinteqrasiya strategiyasının əsas platformasıdır: azad edilmiş ərazilərin bərpası və məcburi köçkünlərin repatriasiyası.

Proqram üç mühüm istiqaməti əhatə edir: minalardan təmizləmə (postmüharibə humanitar problemi), beynəlxalq dəstəyin səfərbərliyi, etnik və dini müxtəlifliyin qorunması. Müharibədən sonrakı iqtisadi memarlıq Azərbaycanın neft-qaz asılılığını azaltmağa və qeyri-neft sektorunun, xüsusilə nəqliyyat-logistikanın inkişafına yönəlib. Nəqliyyat-logistika sektorunun inkişafı tranzit potensialının artırılması və logistika xidmətlərinin rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi üçün strateji prioritetləri müəyyən edir.

Bu gün Azərbaycanın nəqliyyat-logistika sistemi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir. Multimodal nəqliyyatın inkişafı və rəqəmsal logistika texnologiyalarının tətbiqi bu sahədə prioritetdir.

Ümumilikdə isə tarixi qələbə bütün Cənubi Qafqazda geosiyasi transformasiyaya səbəb oldu. Əvvəla, hərbi qələbə siyasi legitimliyə çevrildi. BMT qətnamələri ilə mövcud olan legitimlik artıq reallıqda tətbiq olunur – 2020 və 2023-cü illər bunu sübut etdi. 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr 27 il kağız üzərində qaldıqdan sonra həyata keçirildi. İkincisi, nəqliyyat memarlığı yeni strateji dominantdır. Zəngəzur dəhlizi, TRIPP, Bakı Tbilisi Qars, multimodal logistika mərkəzləri şəbəkəsi – bütün bunlar Cənubi Qafqazın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarının kəsişmə nöqtəsinə çevrilməsinin alətləridir. Bu marşrutlar Avrasiya tranzitinin ən azı 3,000 kilometr məsafəni azaldır. Üçüncüsü, diplomatik qələbə beynəlxalq institusional formalaşmadır. TRIPP razılaşması və Minsk qrupu formatının transformasiyası göstərir ki, hərbi meydanın reallığı artıq beynəlxalq hüquqi strukturlara tərcümə olunur. Xatırladaq ki, bu, postsovet məkanında nadir presedentdir. Dördüncüsü, çoxvektorlu balanslaşdırılmış xarici siyasət effektiv alətdir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Rusiya ilə münasibətlərin idarəolunması, ABŞ ilə yeni əməkdaşlıq, İranla dialoq və Avropa İttifaqı ilə enerji-ticarət əlaqələri – bütün bu istiqamətlər paralel şəkildə inkişaf edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə etdiyi "həm müharibəni, həm sülhü qazandı" tezisi postmüharibə Cənubi Qafqazında reallıq formalaşdırmağın konseptual kodudur. Bu kodun əsası: hərbi qələbə yaratdığı legitimliyi diplomatik masada nəqliyyat, logistika və iqtisadi layihələr vasitəsilə davamlı sülhə çevirməkdir. Və bu gün bu strategiya faktiki olaraq icra olunur.

Son olaraq qeyd edək ki, Prezidentin Naxçıvan səfəri bu strategiyaya geosiyasi nöqtə qoydu: 30 illik blokadadan çıxmış, yeni nəqliyyat dəhlizlərinin qovşağına çevrilmiş, Türkiyənin Azərbaycana və Türk dünyasına qapısı funksiyasını qazanmış muxtar respublika artıq post-müharibə geosiyasının mərkəzindədir. Bu transformasiya Zəfərin strateji dividendlərinin ən konkret və ən davamlı təzahürüdür.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru