Icma.az
close
up
RU
Menu

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

“Dinsiz ölkə” iddiası nəyə xidmət edir? Əbülfəz Süleymanlı Sosioloji baxış

“Dinsiz ölkə” iddiası nəyə xidmət edir? Əbülfəz Süleymanlı Sosioloji baxış

Icma.az, 525.az saytına istinadən bildirir.

Əbülfəz Süleymanlı
Professor
[email protected]

Son günlər sosial medianın Azərbaycan və Türkiyə seqmentlərində “Azərbaycan dünyanın ən dinsiz ölkələri sırasındadır”, “ölkə əhalisinin 64 faizi heç bir dini ritual yerinə yetirmir” kimi iddialar yenidən dövriyyəyə buraxılıb. İlk baxışda statistik məlumat təsiri bağışlayan bu paylaşımlar əslində həm metodoloji, həm də sosioloji baxımdan ciddi suallar doğurur. Çünki burada əsas məsələ təkcə rəqəmin özü ilə məhdudlaşmır; həmin rəqəmin hansı sualdan, hansı seçmə əsasında, hansı anlayışlarla və hansı məqsədlə təqdim edildiyi də ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın “dinsiz ölkə” kimi təqdim edilməsində əsas istinad mənbələrindən biri ABŞ-da yerləşən Pew Araşdırma Mərkəzinin müxtəlif illərdə apardığı sorğular kimi göstərilir. Lakin problem tədqiqatların özündən daha çox, həmin nəticələrin mediada necə oxunması ilə bağlıdır. Çünki bu məlumatlar çox vaxt kontekstdən çıxarılır; “dindar sayılmır”, “özünü çox dindar hesab etmir”, “dini praktikaya müntəzəm qatılmır” kimi bir-birindən fərqli göstəricilər birbaşa “dinsizlik” kimi şərh edilir. Halbuki din sosiologiyasında bu kateqoriyalar ayrı-ayrı məna sahələrinə aiddir. Bir insanın özünü “çox dindar” adlandırmaması onun dinsiz və ya ateist olması anlamına gəlmir.

Bu baxımdan Pew Araşdırma Mərkəzinin 2026-cı ildə yayımladığı “Religious Diversity Around the World” (“Dünyada dini müxtəliflik”) adlı araşdırmaya da diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Həmin araşdırma dindarlıq və ya dinsizlik səviyyəsini ölçmək məqsədi daşımır; ölkələrdə dini qrupların nə qədər müxtəlif və bərabər paylandığını göstərən Dini Müxtəliflik İndeksini təqdim edir. Azərbaycan bu göstəricidə 2020-ci il üzrə 201 ölkə arasında 157-ci yerdə, “aşağı dini müxtəliflik” kateqoriyasında göstərilir. Bu nəticə Azərbaycanın “dinsiz” olduğunu yox, ölkə əhalisinin dini-mədəni tərkib baxımından nisbətən vahid xarakter daşıdığını göstərir.

Burada tez-tez qarışdırılan əsas məqamlardan biri də 64 faiz göstəricisidir. Pew-in 2012-ci il tədqiqatında Azərbaycanla bağlı qeyd olunan bu rəqəm “azərbaycanlı müsəlmanların 64 faizi məscidə getmir” mənasını daşıyır. Yəni burada söhbət “dini ritual yerinə yetirməməkdən” çox, konkret olaraq məscidə getmə tezliyindən gedir.

Din, dövlət və cəmiyyət münasibətlərinə dair dünyanın geniş istifadə olunan akademik məlumat bazalarından biri olan ARDA – “Association of Religion Data Archives” (“Din Məlumatları Arxivi Assosiasiyası”) – müxtəlif beynəlxalq mənbələrdən toplanmış statistik və analitik göstəriciləri bir araya gətirir. ARDA-nın Azərbaycan üzrə təqdim etdiyi profil də bu mənzərəni təsdiqləyir. World Religion Database 2025 məlumatına əsaslanan həmin profildə ateist kimi göstərilənlərin payının cəmi 0,06 faiz təşkil etdiyi qeyd olunur.

Azərbaycan kimi sovet modernləşməsi, dünyəvi dövlətçilik, ailə-mərasim dini və gündəlik mənəvi dilin iç-içə keçdiyi cəmiyyətlərdə məscidə və ya başqa ibadətgaha getmə göstəricisini birbaşa “dinsizlik” kimi oxumaq ciddi metodoloji xətadır. Azərbaycan insanının dini münasibəti yalnız institusional ibadət davranışı ilə məhdudlaşmır; bu münasibət ailə bağlarında, yas və toy mərasimlərində, bayram ənənələrində, dua və alqışlarda, gündəlik danışıq dilində, xeyir-dua və mərhəmət anlayışlarında da özünü göstərir.

Ötəri müşahidə belə göstərir ki, insanların gündəlik məişətdə Allahla bağlı istifadə etdikləri sözlər, alqışlar və dualar Azərbaycan insanının dinsizlikdən çox, ilahi istinadlarla zəngin mənəvi leksikona sahib olduğunu ortaya qoyur.

Əlbəttə, buradan Azərbaycan cəmiyyətinin klassik mənada yüksək ritual dindarlığa sahib olduğu nəticəsi də çıxarılmamalıdır. Azərbaycan cəmiyyətində dini praktika bir çox ölkələrlə müqayisədə daha dünyəvi, daha mədəni, daha ailə və mərasim yönümlü xarakter daşıyır. Amma bu vəziyyəti “dinsizlik” kimi xarakterizə etmək sosioloji baxımdan yetərli izah sayıla bilməz. Daha doğru ifadə budur: Azərbaycanda din çox vaxt sərt ritual formalarından daha çox mədəni aidiyyət, ailə ənənəsi, mənəvi yaddaş və sosial davranış kodları şəklində yaşayır.

Bu mənada əsas məsələ anlayışların düzgün qurulmasıdır. Bir ölkə haqqında “dünyanın ən dinsiz ölkələrindən biridir” kimi ağır və ümumiləşdirici hökm bir sualın, bir davranış göstəricisinin və ya tək bir indeksin üzərində qurula bilməz. Belə iddialarda seçmənin necə aparıldığı, sualın hansı dildə verildiyi, “dindar”, “dindar sayılmayan”, “ateist”, “dini praktika” kimi anlayışların respondent tərəfindən necə başa düşüldüyü ayrıca izah edilməlidir.

Əgər respondentə “Dindarsınızmı?” sualı verilirsə, o, bu anlayışı gündəlik namaz qılan, oruc tutan, məscidə və ya mənsub olduğu dinin ibadətgahına gedən, dini qaydalara ciddi şəkildə əməl edən insan obrazı ilə əlaqələndirə bilər. Bu halda “xeyr” cavabı onun Allaha inanmadığı və ya dini-mənəvi aidiyyətdən uzaq olduğu anlamına gəlməz. Amma həmin cavab sonradan “dinsiz” kateqoriyasına çevrilirsə, burada artıq elmi ölçmə öz yerini anlayış manipulyasiyasına buraxır.

Bu statistikanın hər il təkrar-təkrar dövriyyəyə buraxılması da ayrıca düşündürücüdür. Bəzən köhnə məlumat yeni nəticə kimi təqdim edilir, bəzən məscidə və ya başqa ibadətgaha getmə göstəricisi ümumi dini ritual göstəricisi kimi yozulur, bəzən də “dindar sayılmır” cavabı “dinsizdir” formasında tirajlanır. Belə təqdimat elmi ehtiyat prinsipinə uyğun gəlmir və istər-istəməz qərəzli oxunuş təsiri bağışlayır.

Azərbaycan cəmiyyətini anlamaq üçün təkcə ibadətgah ziyarəti statistikalarına bağlanmaq yetərli deyil; gündəlik həyatın mənəvi dilinə, ailə mərasimlərinə, dua və alqış mədəniyyətinə, dini bayramların sosial funksiyasına, yas mərasimlərinin kollektiv yaddaşdakı yerinə, insanların Allah, tale, rəhmət, bərəkət, xeyir və savab kimi anlayışlarla qurduğu mənəvi münasibətə də baxmaq lazımdır. Bu sahələr nəzərə alınmadan verilən “dinsiz ölkə” hökmü Azərbaycan cəmiyyətinin real mənəvi xəritəsini əks etdirmir.

Ona görə də bu cür paylaşımlara emosional reaksiyadan çox, metodoloji və sosioloji diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Azərbaycanı “dünyanın ən dinsiz ölkələrindən biri” kimi təqdim etmək cəmiyyətin dini-mənəvi strukturunu sadələşdirir, dini kimliklə dini praktika arasındakı fərqi görməzdən gəlir və rəqəmi kontekstdən qopararaq yanlış ictimai təsəvvür yaradır. Rəqəm dəyərlidir, amma rəqəm düzgün oxunanda elmə xidmət edir; qərəzli şəkildə tirajlananda isə həqiqəti aydınlatmaq əvəzinə, yanlış təsəvvürü gücləndirir.

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:709
embedMənbə:https://525.az
archiveBu xəbər 04 May 2026 14:26 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see327

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see323

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see304

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see300

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see282

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see275

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see274

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see269

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see256

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see253

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see245

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see236

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see230

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

19 Noyabr 2026 13:48see226

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see224

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see217

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

19 Noyabr 2026 17:30see207

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see204

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see204

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see201
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri