DNK şəxsiyyətimizi necə formalaşdırır?

Niyə bəzi insanlar asanlıqla dost tapır, digərləri isə tək qalmağa üstünlük verir? Niyə kimisi hər şeyi əvvəlcədən planlaşdırır, başqası isə spontan yaşamağı sevir? Bəs insanın xarakterində genetikanın rolu nə qədərdir?

Beynəlxalq alimlər qrupu bir milyondan çox insanın genom məlumatlarını təhlil edərək şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə əlaqəli 1260 müstəqil genetik variant müəyyən edib. Alimlər araşdırmada psixologiyada geniş istifadə olunan “Böyük beşlik” modelinə əsaslanıblar. Bu model insan şəxsiyyətini beş əsas xüsusiyyətlə təsvir edir: ekstraversiya, xoşxasiyyətlilik, vicdanlılıq, neyrotizm və təcrübəyə açıqlıq.

Məsələn, ekstraversiyası yüksək insan ünsiyyət qurmağı, yeni insanlarla tanış olmağı sevir. Digəri isə sakitliyə və təkliyə üstünlük verə bilər. Eyni şəkildə, bəzi insanlar son dərəcə intizamlı və planlı, digərləri isə daha spontan olur. Kimisi stresə davamlıdır, kimisi isə mənfi hadisələri daha ağır yaşayır.

Bəs bütün bunları genlər müəyyən edir?

Xeyr.

Əkizlər üzərində aparılan əvvəlki tədqiqatlar genetikanın şəxsiyyətə təsir etdiyini göstərmişdi. Lakin konkret genetik variantları müəyyənləşdirmək olduqca çətin idi. Çünki şəxsiyyət poligen xüsusiyyətdir. Yəni burada bir “xarakter geni” yoxdur. Minlərlə kiçik genetik fərq birlikdə müəyyən meyllər yaradır.

Texas Universitetindən Elliot Taker-Drobun rəhbərlik etdiyi beynəlxalq komanda 46 tədqiqat üzrə bir milyondan çox insanın məlumatlarını araşdırıb. Təxminən 10 milyon genetik variant təhlil edilib və nəticədə 1260 variantın şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə etibarlı əlaqəsi müəyyənləşdirilib.

Maraqlıdır ki, ekstraversiya ilə bağlı 258 genetik variant aşkarlanıb. Bu, əvvəl məlum olan variantların sayından 18 dəfə çoxdur.

Lakin alimlər mühüm bir məqamı vurğulayırlar: bu genetik variantlar insanın taleyini müəyyən etmir.

Onların geniş yayılmış formaları “Böyük beşlik” üzrə insanlar arasındakı fərqlərin cəmi 5–10 faizini izah edir. Qalan hissədə isə tərbiyə, həyat təcrübəsi, sosial mühit və çoxsaylı digər amillər mühüm rol oynayır.

Araşdırmada bəzi maraqlı əlaqələr də üzə çıxıb.

Məsələn, yüksək ekstraversiya ilə əlaqəli genetik profil daha aşağı həyəcan və depressiya riski ilə, eyni zamanda bəzi neyroinkişaf pozuntularına daha yüksək genetik meylliliklə əlaqələndirilib.

Vicdanlılıqla bağlı genetik xüsusiyyətlər isə daha çox fiziki aktivlik, daha sağlam qidalanma, psixoaktiv maddələrdən daha az istifadə və daha sağlam qocalma ilə əlaqələndirilib.

Neyrotizmlə bağlı genetik profil isə mənfi emosiyalar, həyəcan və emosional qeyri-sabitliklə yanaşı, müxtəlif psixi pozuntular, yüksək bədən kütlə indeksi və siqaret çəkmə ehtimalı ilə əlaqəli olub.

Alimlər həmçinin həyat yoldaşlarının genetik xüsusiyyətlərini də müqayisə ediblər. Nəticə maraqlı olub: insanlar xarakter xüsusiyyətlərinə görə genetik baxımdan özlərinə bənzəyən tərəfdaşları seçməyə ciddi meylli deyillər.

Deməli, insanın xarakteri nə yalnız genlərdən, nə də yalnız mühitdən ibarətdir.

DNK bizə müəyyən başlanğıc meyllər verə bilər. Amma həmin meyllərin necə formalaşacağına həyat, seçimlərimiz, təcrübələrimiz və ətrafımızdakı insanlar təsir edir.

Başqa sözlə, genlər xarakterimizin ssenarisini yazmır.

Onlar sadəcə həmin ssenarinin başlanğıc nöqtələrindən birini müəyyənləşdirirlər.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ