DNT dəki xətaları silən viruslar

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Uzun müddət çarəsiz hesab edilən irsi xəstəliklərin kökündə DNT-də baş verən pozuntular dayanır və bu səbəbdən ənənəvi müalicə üsulları çox vaxt heç bir nəticə vermir. Lakin müasir biotibbi nailiyyətlər bu problemin həllinə tamamilə fərqli bir pəncərə açır. Rusiya Federasiyasının "Sirius" Elm və Texnologiya Universitetinin alimləri sağlam gen nüsxəsini birbaşa lazımi hüceyrələrə çatdıra bilən rekombinant virus vektorları — xüsusi molekulyar nəqliyyat vasitələri hazırlayırlar.

Bu texnologiyanın əsasında adeno-assosiasiyalı viruslar (AAV) dayanır. Onlar daxilində terapevtik gen gizlədilmiş, diametri cəmi 20 nanometr olan kiçik zülal qabığından (kapsiddən) ibarətdir. Təbii AAV növlərinin müxtəlifliyi insanın istənilən orqan və toxuması üçün ən uyğun vektoru seçməyə, onların həyat dövriyyəsi isə laboratoriya şəraitində yüksək konsentrasiyalı virus hissəcikləri əldə etməyə imkan verir.

AAV kapsidi üç növ zülaldan təşkil olunub: VP1 və VP2 zülalları virusun hüceyrəyə daxil olmasına cavabdehdir, VP3 isə qoruyucu xarici qabığı formalaşdırır. Gen terapiyasının səmərəliliyi və təhlükəsizliyi birbaşa bu zülalların virus hissəciyində hansı nisbətdə toplanmasından asılıdır. Eksperimentlər zamanı alimlər müəyyən ediblər ki, virus vektorlarının xarici görünüşü tamamilə normal görünsə belə, daxildəki VP1, VP2 və VP3 nisbətləri fərqli ola bilər. Bu balansın pozulması virusun hüceyrələrə nüfuz etmə qabiliyyətini kəskin azaldır və ən pisi — immun sisteminin həmin terapevtik hissəciklərə hücum etməsinə səbəb olur. Kütlə spektrometriyası üsulu ilə bu fərqləri təsdiqləyən tədqiqatçılar dərman istehsalı zamanı hər bir seriyada zülalların dəqiq nisbətini yoxlayan ciddi keyfiyyət-nəzarət prosedurunun tətbiqini təklif ediblər.

İki amansız xəstəliyə qarşı yeni strategiya

Alimlər eyni zamanda konkret irsi xəstəliklər — Leber neyropatiyası (irsi korluq) və hemofiliya B üzərində terapevtik sınaqlar aparırlar:

·  Leber neyropatiyası: Bu xəstəlik zamanı mitoxondridəki ND4 geninin mutasiyası torlu qişa hüceyrələrinin məhvinə və korluğa gətirib çıxarır. Texniki cəhətdən olduqca çətin olan mitoxondrini birbaşa təmir etmək əvəzinə, "Sirius" komandası genin sağlam surətini hüceyrənin nüvəsinə yerləşdirib və onu qısa ünvanlayıcı "mayak" (siqnal) ilə təchiz edib. Bu "mayak" sintez olunmuş zülalı birbaşa lazım olan yerə — mitoxondriyə yönləndirir. Torlu qişanın süni mini-orqanlarında (orqanoidlərində) aparılan sınaqlar mitoxondrilərin fəaliyyətinin uğurla bərpa olunduğunu sübut edib.

·   Hemofiliya B: Qanın laxtalanma dərəcəsinin aşağı olması ilə xarakterizə olunan bu xəstəlikdə alimlər DNT-də nöqtəvi düzəlişlər etməyə imkan verən praym-redaktə (prime editing) texnologiyasından istifadə ediblər. Ağır formalı hemofiliyalı siçan modelləri üzərində aparılan sınaqlar metodun işləkliyini təsdiqləsə də, hələlik effektivlik səviyyəsi aşağı olub. Paralel olaraq, laxtalanma faktorlarının sintezini tormozlayan antitrombin geni söndürülüb və bu, laxtalanma faktorunun (Faktor IX) kəskin artmasına səbəb olub. Bununla belə, birbaşa gen redaktəsinin daha keyfiyyətli nəticə verdiyi aşkar edilib. Gələcəkdə hər iki metodun eyni anda tətbiq olunması hədəflənir.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu innovativ yanaşma xəstəliyin simptomlarını yatırmaq deyil, birbaşa səbəbini kökündən aradan qaldırmaq imkanı verir. Gələcəkdə cəmi bir seanslıq prosedur xəstələri ömür boyu davam edən bahalı iynələrdən və qanaxma risklərindən birdəfəlik xilas edə bilər.

Hazırladı:
Arzu ƏLİYEVA
XQ