Dörd faciə bir ağrı

Ankarada türk dünyasının “güllələnmiş azadlığı” yad edildi

Ankarada, TADİV-in “Şuşa” Konqres Mərkəzində Türkiyə–Azərbaycan Dostluq və Əməkdaşlıq Fondunun təşkilati dəstəyi ilə 20 Yanvar şəhidlərinin əziz xatirəsinə həsr olunmuş anım gecəsi keçirilib.

Tədbirdə Qazaxıstanın, Ukraynanın və Şimali Kipr Türk Respublikasının səfirləri, Türkiyə Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndələri, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) deputatları, diplomatlar, alimlər, iki qardaş ölkənin ictimaiyyət nümayəndələri və jurnalistlər iştirak ediblər.

Əvvəlcə zalda sükut hökm sürürdü. Sözlərdən ağır olan nadir bir sükut. Nə himn vardı, nə musiqi, nə də zahiri effekt. Yalnız bir dəqiqəlik sükut – o sükutun içində Bakı və Almatı, Kərkük və Lefkoşa, 1963 və 1990-cı illər, insan taleləri və bütöv bir dünyanın taleyi yerləşmişdi.

Ankarada 20 Yanvar faciəsinə həsr olunmuş anım tədbiri məhz belə başladı – sovet tanklarının Bakıya girdiyi, Azərbaycanın isə imperiya kölgəsindən çıxaraq bunun bədəlini dinc insanların qanı ilə ödədiyi günün xatirəsi ilə.

Lakin bu gecə təkcə bir tarixlə məhdudlaşmırdı. O, türk dünyasının dörd böyük faciəsini – müxtəlif onilliklərdə, lakin eyni ssenari üzrə vurulmuş dörd yarasını bir xətt üzərində - iradəni sındırmaq, kimliyi silmək, xalqı susdurmaq -birləşdirirdi. 

Tədbirdə Türkiyə–Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupunun TBMM üzrə sədri, tədbirin moderatoru Şamil Ayrım və Türkiyə Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyinin departament rəhbəri Ertan Qarip giriş nitqləri ilə çıxış etdilər. Onlar öz çıxışlarında 1990-cı il 20 Yanvar hadisələrinə toxunaraq, “Qanlı Yanvar” faciəsinin türk dünyasının ortaq yaddaşında dərin iz buraxdığını vurğuladılar.

Daha sonra tədbir panel müzakirələri ilə davam etdi. Paneldə Azərbaycanın Türkiyədəki Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri, hüquq elmləri doktoru Rəşad Məmmədov, Şimali Kipr Türk Respublikasının Türkiyədəki Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri İsmet Körükoğlu, İraq Parlamentinin Türkmən qrupunun sədri Erşat Salihi, həmçinin Türkiyə–Azərbaycan Dostluq və Əməkdaşlıq Fondunun sədri, professor Aygün Attar çıxış etdilər.

1963-cü il. Kipr. Tarixə Kanlı Noel kimi düşən o gecə adanı “əvvəl” və “sonra”ya ayırdı. Türk məhəllələri alova qərq oldu, küçələr çığırtılarla doldu, evlər külə döndü, həyat isə qaçqınlığa çevrildi. Bu, insanın hansı xalqa mənsub olmasının ölüm hökmünə çevrildiyi gecə idi. Zülmət qaranlıqda günahkar axtarmırdılar, əvəzinə adları, aksentləri, mənşəni axtarırdılar. Səhər açıldıqda ada artıq başqa idi: yaralı, parçalanmış və etnik nifrətin qiymətini əbədi yadda saxlayan bir ada.

1986-cı il. Almatı. Şaxtanın donduğu meydan və qorxu ilə ləyaqət arasında qalan gənc simalar. Onlar şüarlar üçün yox, karyera naminə yox – susmağın alçaldıcı olduğu üçün meydana çıxmışdılar. Etirazları isə bir nəslin səsi idi; o nəsil ki, ona öz taleyini seçmək haqqının olmadığı təlqin edilirdi. Lakin həmin dekabr günlərində Qazaxıstan gəncliyi ilk dəfə ucadan dedi: xalq statistika ola bilməz. Soyuq əlləri dondurur, dəyənəklər bədəni yaralayırdı, amma şüur artıq əvvəlki çərçivələrə sığmırdı.

Onilliklər boyu təzyiq. Türkməneli. Adın cəza səbəbi olduğu, dilin pıçıltı ilə danışıldığı torpaq. Məktəblərin həbsxanalardan daha səssiz bağlandığı bir məkan. Burada ənənəni qorumaq vətəndaş cəsarətinə çevrilmişdi. Bu müqavimətin mitinqləri yox idi – o, mahnıda, soyadda, uşaqlarla ana dilində danışmaq israrında yaşayırdı. Türkməneli səs-küylə deyil, uzunömürlülüklə yaşamağı öyrəndi, yaddaşı unudulmağa qarşı silaha çevirdi.

1990-cı il. Bakı. Tırtılların şəhərə, azadlığın isə insanların şüuruna girdiyi gecə. Tanklar asfaltı əzirdi, lakin küçələrdə avtomat səslərindən uca səslənən “Azadlıq” sözünü susdura bilmirdi. Səkilərə axan qan tarixi seçimin möhürünə çevrildi. Bakı o gecə bir şeyi tamamən anladı: azadlıq hədiyyə kimi verilmir – o, həyat bahasına qazanılır. Yanvar yas gətirdi, lakin eyni zamanda qorxunun artıq xalq üzərində hökm edə bilməyəcəyi dönüş nöqtəsini yaratdı.

Bu tarixlər coğrafiya və zaman baxımından ayrılsalar da, tale xətti ilə birləşirlər. Hər birində insan sistemin, zorakılığın və ya unutdurmanın qarşısında dayanaraq ləyaqəti seçdi. Tarix nadir hallarda qışqırır, lakin xalqların dili ilə danışanda onu nə tankla, nə alovla, nə də onilliklərlə susdurmaq mümkündür.

Bu yaddaş arxiv deyil. O, canlıdır. Nəfəs alır və danışıq tələb edir…

Tədbirin moderatoru və ev sahibi, professor Aygün Attar açılış nitqində gecənin əsas məqsədini belə ifadə etdi:
“Biz türk dünyasının faciələrini xatırlatmaq üçün toplaşmışıq. Bunlar keçmişin səhifələri deyil – gələcək üçün xəbərdarlıqlardır. Harada öldürülənlər unudulursa, orada yeni cəlladlar meydana çıxır. Tarix qisas almır, amma təkrarlana bilir”. Bu sözlər bütün görüşün tonunu müəyyənləşdirdi: yaddaş matəm məfhumu çərçivəsindən çıxaraq, siyasi və mənəvi məsuliyyət formasına çevrilir.

Azərbaycanın Türkiyədəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, doktor Rəşad Məmmədov təmkinlə danışırdı, çünki dövlət təcrübəsi məhz bunu tələb edir: “20 Yanvar faciəsi Azərbaycandan əvvəlki qorxunu apardı. Tanklar Bakıya girdi, amma qorxu birdəfəlik şəhəri tərk etdi. Həmin o tarixdə Azərbaycan xalqı tarixinin subyektinə çevrildi.”
O vurğuladı ki, bugünkü müstəqil Azərbaycan həmin qurbanlığın nəticəsidir və şəhidlərin xatirəsi dövlətçiliyimizin mənəvi təməlidir.

Aygün xanım həm də Almatı ilə Bakını birləşdirən taleyə diqqət çəkdi:
“Jeltoksan və 20 Yanvar bir nəslə vurulan iki zərbə idi. Gənclər sistemə qarşı yox, özləri olmaq hüququ uğrunda meydana çıxmışdılar. Məhz həmin etirazlardan Mərkəzi Asiya və Qafqazın müstəqil dövlətləri doğuldu”.

Şimali Kipr Türk Respublikasının səfiri İsmət Korukoğlu isə onilliklər boyu beynəlxalq səsi olmayan milli yaddaşdan danışdı:
“Kanlı Noel uzun müddət danışılmayan bir faciə idi. Amma susqunluq yaraları sağaltmır, dərinləşdirir. Bu gün Bakıdan danışarkən Lefkoşanı da xatırlayırıq. Çünki dinc insanların qanının milliyyəti olmur”.

Gecənin emosional yükünü daha da artıran çıxış İraqın Türkmən parlament qrupunun sədri, Kərkükdən olan deputat Ərşat Salihiyə məxsus idi: “Türkməneli müharibələr və vədlər arasında yaşayır. İnsanlarımız onilliklər boyu yaxınlarını kamerasız, başlıqsız dəfn ediblər. 20 Yanvardan danışanda anlayırıq ki, bu, həm də bizim məhv edilmək istənilən bir xalqın tarixidir”.

Keçirilən tədbir tarixi xatırlatmaqdan daha çox sabah haqqında düşünmək idi. Burada günahkar axtarmırdılar; onları tarix artıq tanıyıb və hökmünü verib. Burada başqa bir məsələ müzakirə olunurdu: susmağın qiyməti və həmrəyliyin dəyəri.

Bakının Şəhidlər xiyabanından Lefkoşanın Barbarlıq Muzeyinə, Almatının tələbə meydanlarından Kərkük küçələrinə qədər uzanan bir yol var, bu, insan ləyaqətinin yoludur. Və bu yol üzərində mövcud vicdan zamana uduzmayan yeganə faktordur.

Tədbirin sonunda şəhidlərin ruhuna oxunan dua da pafossuz səsləndi. Elə həmin an aydın oldu ki, bu cür tədbirlər xatirə fotosu ilə bitmir. Onlar məsuliyyətdə, həqiqət dilində, şəri adı ilə çağırmaq cəsarətində və türk dünyasının yalnız bayramlarda deyil, kədərdə də bir ola bilməsində davam edir.

Çünki azadlıq həmişə yaddaşdan, yaddaş isə – onu qorumaq cəsarətindən başlayır.

Əbülfəz Babazadə

kulturoloq-yaponşünas

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü