Dövlət universitetlərində təhsil niyə ödənişli olmalıdır?

Dövlət İmtahan Mərkəzi avqustun 22-də 2025/2026-cı tədris ili üçün Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrinə yerləşdirmənin nəticələrini elan edib.

Müsabiqənin nəticələrinə əsasən, 57 236 nəfər (o cümlədən 6 461 subbakalavr) ali təhsil müəssisələrinə qəbul olunub. 27 956 (o cümlədən 1 728 subbakalavr) nəfər dövlət sifarişi əsasında, 29 280 (o cümlədən 4 733 subbakalavr) nəfər isə ödənişli əsaslarla təhsil almaq hüququ əldə edib.  2025-ci ildə qeyri-dövlət ali təhsil müəssisələrinin bakalavr pilləsinə ümumilikdə 7 961 nəfər qəbul olunub. Bu göstərici əvvəlki illərlə müqayisədə artım tendensiyasını göstərir.

Bakalavr pilləsinə qəbul olan tələbələrdən 7 382 nəfəri əyani, 579 nəfəri isə qiyabi təhsil formasını seçib. Bakalavr səviyyəsində 2020-ci ildə 5 433 nəfər qəbul olunmuşdursa, bu rəqəm 2025-ci ildə 7 961 nəfərə yüksəlib. Maraq doğuran odur ki, ali təhsil müəssisələrinə ödənişli əsaslarla qəbul olunan abituriyentlərin sayı dövlət sifarişi əsasında qəbul olunanlardan çoxdur. Qeyd edək ki, bir sıra ölkələrdə dövlət ali təhsil müəssisələrində ödənişli təhsil yoxdur. Son illər Azərbaycanda dövlət sifarişli yerlərin sayı artırılsa da fakt odur ki, bu gün ödənişli əsaslarla qəbul olunanlar daha çoxdur.

Dövlət ali təhsil müəssisələrində ödənişli əsaslarla təhsilin ləğvi mümkündürmü?   

Məsələ ilə bağlı təhsil üzrə ekspert Məzahir Məmmədli “Cebheinfo.az”-a bildirib ki, adından da bəlli olduğu kimi dövlət universitetlərində ödəşli təhsil olmamalıdır:

“Yəni bu, dövlət universitetidir. Məsələn, bir universitetin qəbul planı 5-10 min olsa da, onun 60 faizi ödənişlidir. Bu universitetlərdə təqaüdlə bağlı da problem var.

Beynəlxalq təcrübədə belədir ki, qəbul olunan şəxs onun qoyduğu standartları ödəyibsə, o halda universitet ona təqaüd ayırır, onun yerləşməsi, oxuması və kampusla təmin olunmaq kimi bütün maliyyə problemlərini qarşılayır. Ancaq bizdə bu yoxdur.

Ona görə də bizim modelimiz artıq buna uyğunlaşmalıdır. Biz artıq bir neçə ildir ki, “Boloniya sistemi”nə (“Bolonya sistemi” Avropa təhsil məkanına inteqrasiya üçün imkanlar yaratdı. Universitetlər arasında əlaqələr genişləndi, beynəlxalq əməkdaşlıq artdı və diplomların ekvivalentliyi təmin olundu. Xaricdə tanınan diplomlar vasitəsilə Avropa ilə təhsil əlaqələri gücləndi) qoşulmuşuq.

Ancaq hələlik nəticələr yoxdur. Özəl universitetlə, dövlət universiteti arasındakı fərqə görə təxminən 45 faizə qədər pulsuz oxuyanlardır. Digər tərəfdən universitetlərin çoxu publik hüquqi şəxsə çevrildiyinə görə, artıq güzəştə getmək  istəmirlər ki, “biz özümüzü maliyyələşdiririk”.

Bu halda onlar dövlət adından imtina etməlidirlər, yəni adlarından “dövlət” adı çıxarılmalıdır, digər özəl universitetlər kimi akkreditasiya qaydaları ona uyğun qurulmalıdır. Bu gün artıq özəl universitetlərdə də dövlət hesabına oxuyanlar var. Fikrimcə, Avropa, Qərb universitetləri elan verir ki, “bizə filan səviyyədə qəbul aparılır”.

Məsələn, Azərbaycanda ADA universiteti o qəbulu apara bilir. Biz DİM qəbulundan kənar müstəqil qazananları, beynəlxalq standartlara uyğun da qəbul etməliyik. Universitet özü üçün prioritet müəyyənləşdirməlidir ki, hansı səviyyədə tələbələrə ehtiyacı var. 

DİM onları qruplara ayırmamalıdır, o standartları müəyyən etməlidirlər. Universitet özü tələbə qəbulunu aparmalıdır ki, “mən o səviyyədə tələbə istəyirəm”. O halda müəyyən olunacaq ki, kim pullu, kim pulsuz oxuyur. Pulsuz oxuyanlar dövlət universitetlərinə üz tutacaq, zəif nəticə göstərənlər isə ödənişli universitetlərdə oxuyacaqlar”.

Onun sözlərinə görə, bizim qəbul qaydalarımız ancaq DİM-in təyin etdiyi standartlardan keçir. Ondan kənar təhsil alan heç kimin diploma tanınmır:

“Bu gün 600 və ondan yüxarı nəticə göstərənlər var ki, kəsiliblər. Bu o deməkdir ki, topladığı bal həmin abituriyentin universitetdə təhsil almasına imkan verir. Ancaq hansısa səbəbdən o kənarda qalıb və o bir də gələn il müraciət edə bilər. Bu il ali məktəblərdə 5 min yer artırıldı.

Ümumiyyətlə, dövlət universitetlərində ödənişli qəbulun ləğv edilməsinə gəldikdə, inanmıram ki, bu reallaşsın. Çünki universitetlərin bəhanəsi odur ki, publik hüquqi şəxsdir və özümüzü maliyyələşdirməliyik. Dövlət büdcəsindən ancaq dövlət hesabına qəbul olunanların pulunu alırlar.

Məsələn, Türkiyə universitetlərinə qəbul olan və burs qazanan tələbə  pulsuz oxumaq hüququ qazanır. Bizdə isə belə təşəbbüslər yoxdur. Yəni “bu qədər nəticə göstəribsə, bizim universitetin tələbəsi olsun” kimi bir mexanizm yoxdur. 

Əvvəl axır bu olmalıdır. Çünki artıq qəbul qaydaları dəyişməlidir, fərqli standartlar qəbul olunmalıdır. Ödənişsiz fakültələrə üstünlük verilməlidir”.

Nigar Abdullayeva
“Cebheinfo.az”

Açar sözlər: Dövlət universitetləri təhsil Məzahir Məmmədli