Duzlu suda üzmək niyə daha asandır?

Kainatın ən böyük sirlərinə nəzər salmaq həyəcanverici olsa da, bəzən gündəlik həyatımıza dair daha əsas, amma maraqlı sualların cavabını axtarırıq. "Niyə zebralara at mindiyimiz kimi minmirik" kimi suallardan əlavə, tez-tez verilən suallardan biri də insanların niyə duzlu suda daha asan üzə bilmələridir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu vəziyyət xüsusilə dünyanın ən duzlu su kütlələrindən olan Ölü dənizdə və ya Misirdəki Siva oazisində açıq şəkildə müşahidə olunur. Duzlu suda daha asan üzməyin arxasındakı fiziki səbəbi başa düşmək üçün əvvəlcə üzmə qabiliyyəti və sıxlıq anlayışlarını qısa şəkildə nəzərdən keçirmək faydalıdır. Bu əsas elmi prinsiplər, hamımızın məktəbdə öyrəndiyi, lakin zamanla unutduğu, nisbətən asan başa düşülən anlayışlardır.

Üzmə qüvvəsi

Üzmə qüvvəsi hər hansı bir axıcı maddənin, o cümlədən havanın da daxil olduğu hər cisimə tətbiq etdiyi yuxarı yönlü qüvvədir. Bu qüvvə, axıcı maddənin dərinliklərinə enildikcə təzyiqin artmasından yaranır. Axıcı maddə içində bir cismin alt hissəsindəki təzyiq, üst hissədəki təzyiqdən yüksək olduğu üçün net yuxarı qüvvə əmələ gəlir. Arximed qanunu isə bildirir ki, axıcı maddəyə batırılmış və ya qismən batırılmış bir cismin üzərinə təsir edən üzmə qüvvəsi yerini dəyişdirdiyi axıcı maddənin çəkisinə bərabərdir.

Bir cismin üzüb-üzməyəcəyi, onun üzərindəki qaldırma qüvvəsinin cismin aşağı yönlü tətbiq etdiyi qüvvədən, yəni çəkisindən böyük olub-olmamasından asılıdır. Cismin sıxlığı sudan azdırsa üzər, daha sıxdırsa qüvvələr bərabərləşənədək batar.

İnsan bədəni, duz və sıxlıq

İnsan bədəninin təxminən 60%-i sudan ibarət olduğuna görə, biz şirin suda üzə bilirik. Bədənimizin sıxlığı sudan yalnız bir az aşağıdır. Bədəndəki su miqdarı şəxsdən şəxsə dəyişir; məsələn, körpələr ən yüksək su nisbətinə (təxminən 78%) sahibdir, böyüklər arasında isə qadınların yağ toxuması daha çox olduğundan su nisbəti kişilərdən bir az aşağıdır. Bundan əlavə, ağciyərlərimizin nə qədər hava ilə dolu olması kimi amillər də qaldırma qüvvəmizi birbaşa təsir edir.

Bəs suya duz əlavə etdikdə nə baş verir? Duz, su ilə qarışdıqda molekulyar səviyyədə həll olur. Duz birləşmələrindəki ionik bağlar, suyun kovalent bağları tərəfindən ayrılır və duz suya qarışır. ABŞ Geoloji Tədqiqatlar Agentliyinin açıqladığına görə, duzun suya qarışması, su və duz molekullarının əks tərəflərindəki müsbət və mənfi yüklərdən qaynaqlanır.

Duzlu suda üzməyin daha asan olmasının cavabı da bu qarışıqda gizlidir. Duz, suyun sıxlığını artırır və beləliklə üzərimizə təsir edən yuxarı yönlü qaldırma qüvvəsini artırır.

Məsələn, təmiz suyun sıxlığı kub metr başına təxminən 1.000 kiloqramdır, həddən artıq duzlu bir göl olan Ölü dənizin sıxlığı isə kub metr başına təxminən 1.240 kiloqrama çatır. Bu əlavə sıxlıq, qaldırma qüvvəsini o qədər artırır ki, Ölü dənizdə batmaq demək olar ki, mümkün olmur.

Duz əlavə edildikdə sıxlığın artması, bədənimizin yerini dəyişdirdiyi suyun çəkisini artırır və Arximed qanununa görə bizə tətbiq olunan qaldırma qüvvəsi yüksəlir, bu da daha az səy göstərərək üzməyimizi təmin edir.

Aydın