ƏDV geri qaytarılmayacaq? Bəziləri onlara aid olmayan alış veriş qəbzlərini sistemə daxil edərək...

 “2020-ci ildə Azərbaycanda tətbiqinə başlanılmış “ƏDV geri al” layihəsi ilkin mərhələdə həm texnoloji yenilik, həm də vergi siyasətində innovativ yanaşma nümunəsi kimi təqdim olunub”.

Bunu Bakıvaxtı.az-a iqtisadçı-ekspert Eldəniz Əmirov son zamanlar bu layihənin ləğv olunacağı barədə deyilənlərə münasibər bildirərkən deyib.

Onun sözlərinə görə, layihənin əsas məqsədi istehlakçını alış-veriş zamanı qeyri-rəsmi dövriyyələrin qarşısının alınmasında iştirakçıya çevirmək və vergi uçotunun effektivliyini artırmaq idi. Bu təşəbbüs çərçivəsində vətəndaşlar alqı-satqı əməliyyatları zamanı təqdim olunan çek və ya fiskal qəbzləri sistemə daxil etməklə, ödənilmiş Əlavə Dəyər Vergisinin (ƏDV) müəyyən hissəsini geri alma imkanı qazanırdılar.

Ekspert bildirib ki, 2024-cü ildən etibarən layihənin tətbiqi qaydalarında dəyişiklik edilərək yalnız istehlakçının öz adına rəsmiləşdirilmiş qəbzlərə əsasən ƏDV-nin qaytarılması imkanı nəzərdə tutulmuşdur. Bu dəyişiklik bir sıra ictimai və hüquqi müzakirələrə səbəb olub:

"Məhdudiyyətlərin tətbiqi, əsasən, sui-istifadə hallarının qarşısının alınması ilə izah olunur. Belə ki, bəzi istifadəçilər başqasının qəbzlərini öz adlarına sistemə daxil edərək əlavə maliyyə vəsaiti əldə etməyə çalışırdılar. Bu isə layihənin ilkin məqsədlərinə - şəffaflıq, real istehlakçı davranışlarının təşviqi və vergi intizamının gücləndirilməsi ilə ziddiyyət təşkil edir. Lakin məsələ yalnız bu cür praktiki problemlərlə izah edilə bilməz. Burada həm də vergi siyasətinin uzunmüddətli məqsədləri və mexanizmin səmərəliliyi məsələləri ön plana çıxır. Belə ki, layihə əsasən alıcıları stimullaşdırmaqla vergi bazasını genişləndirmək məqsədi daşıyırdı. Geri qaytarılan 5-15% arası ƏDV məbləği isə təşviqedici bir vasitə kimi nəzərdə tutulub. Yəni, vətəndaşın iştirakı ilə qeyri-rəsmi dövriyyə rəsmiləşdirilir, dövlət isə bu iştirakın müqabilində müəyyən güzəşt tətbiq edirdi".

Eldəniz Əmirov, iqtisadçı-ekspert

Eldəniz Əmirov əlavə edib ki, dövlət tərəfindən açıqlanan məlumatlara əsasən, 2023-cü ildə istehlakçılara 154 milyon manat, 2024-cü ildə isə 176 milyon manatdan artıq vəsait ƏDV-nin geri qaytarılması çərçivəsində ödənilib:

"Bu rəqəmlər layihənin kütləviləşdiyini və geniş istifadə olunduğunu göstərsə də, əsas sual budur: bu məbləğlər dövlət büdcəsinə əlavə nə qədər vergi daxilolması ilə kompensasiya olunur? Təəssüf ki, bu sualın dəqiq cavabı yoxdur, çünki bu cür stimullaşdırıcı sistemlərin iqtisadi faydasını hesablamaq üçün mürəkkəb statistik modellərə və sahəvi müqayisələrə ehtiyac var. Sadəcə vergi daxilolmalarının illik artım dinamikasına baxaraq sistemin faydası haqqında təxmini fikir söyləmək mümkündür. Bu isə qərarvericilər üçün kifayət qədər əsaslı və ölçülə bilən arqument formalaşdırmır".

Mövzuyla bağlı Dövlət Vergi Xidmətindən isə bildirilib ki, “ƏDV geri al” layihəsinin əsas məqsədi şəffaf vergi münasibətlərinin formalaşdırılması və nağdsız ödənişlərin təşviqidir. Məlumata görə, amma bəzən layihədən sui-istifadə halları müşahidə olunur. Belə ki, bəzi vətəndaşlar onlara aid olmayan alış-veriş qəbzlərini sistemə daxil edərək şəxsi kabinetlərinə vəsait əlavə etməyə çalışırlar:

“Bu cür hallar dəfələrlə təkrarlandıqda artıq araşdırılmağa başlanılır. Bu, xüsusilə, sistematik xarakter daşıdıqda, gün ərzində dəfələrlə belə qəbzlərin daxil edilməsi halları müşahidə edildikdə Dövlət Vergi Xidməti tərəfindən yoxlanılır”.

Qurumdan əgər gün ərzində əhəmiyyətli məbləğlər və xeyli sayda çeklərin vurulması müşahidə edilirsə, bu zaman nəzarətə alınır.

“Hər kəs bilməlidir ki, vətəndaşlara geri ödənilən bütün vəsaitlər büdcədən qaytarılır və ayrı-ayrı şəxslərin bundan sui-istifadə etməsinə yol verilə bilməz. Vətəndaşlara çatmalı olan qəbzlərin onlara təqdim edilməməsi və onlara məxsus çeklərin digər şəxslər tərəfindən öz telefonlarına sistemli şəkildə daxil edilməsi sui-istifadə halıdır”, - Dövlət Vergi Xidmətindən vurğulanıb.

Əli Hüseynov