Elxan Mehdiyev: “Azərbaycan ABŞ ilə arzuolunmayan münasibətlər mərhələsini artıq keçmişdir“

Moderator.az dünya təhlükəsizlik sistemində baş verənlərlə bağlı beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Elxan Mehdiyevlə müsahibə aparıb.

Həmin müsahibəni təqdim edirik.

Elxan bəy, ABŞ prezidentinin Ukrayna ilə bağlı fikirlərini necə dəyərləndiririrsiniz?

- Prezident Trampın və onun hökümətinin bəyanatları son 3 ildə Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü ilə bağlı ABŞ başda olmaqla NATO ölkələrinin tutduğu barışmaz mövqeyi sarsıtmışdır. Məsələ heç də Ukraynanın NATO üzvlüyü perspektivləri ilə bağlı ABŞ hökümətinin arqumentləri deyil, əsas məsələ Rusiyanın təcavüzünə bəraət gətirməsinə xidmət edən bəyanatlarıdır. İlk növbədə, Prezident Trampın “Ukraynanın NATO üzvlüyü məsələsinin müharibəyə gətirdiyi” bəyanatları və ən əsası Ukraynanın 2014 sərhədlərinə çıxmasının mümkün olmaması ilə bağlı birbaşa müdafiə nazirinin NATO qərargahında bildirdiyi fikirlər həyəcanvericidir və Putinin səsləndirdiyi arqumentlərə söykənir. Ukraynanın təhlükəsizliyi məsələsində ABŞ-ın yox, Avropanın rol oynamasının önə çəkilməsi də Avropa təhlükəsizliyini təhlükədə qoyaraq II Dünya Savaşından öncəki vəziyyətə gətirir. Üstəlik, danışıqların ABŞ-Rusiya arasında aparılmasından doğan təhlükələr həm koalisiya ölkələrini və həm də Ukraynanı təşvişə salmışdır. Bu baxımdan Ukraynanın ərazi bütövlüyünü təhlükə altına qoyan və Rusiyanı şirnikləndirən bu gedişlər ABŞ tərəfindən “Sülhə” aparan addım kimi xarakterizə edilmiş, Qərb dairələrində isə 1938-ci ildə Çexoslavakiya üzərində Hitler-Çemberlen sövdələşməsinə bənzər hal kimi qiymətləndirilmişdır. Bu cür “Sülh” zorla tutulan ərazilərin Rusiyanın xeyrinə leqallaşdırılması deməkdir.

Ümumiyyətlə, Tramp hökümətinin xarici siyasətini necə qiymətləndirmək olar?

- Qiymət vermək hələ tezdir, amma ilk 3 həftənin gedişi göstərir ki, 1945- ci ildən sonra beynəlxalq hüquq üzərində qurulmuş sistemin dağılmasına aparan və güc amilinə söykənən siyasətin addımları atılır. Prezident Trampın Kanadanın ABŞ-ın 51- ci ştatı olması təklifləri, Qrenlandiyanın və Panama kanalının ABŞ suverenliyinə verilməsi tələbləri və 77 il mübarizədən sonra Fələstin xalqının sürgün edilməsi kimi bəyanatları dünyanın başqa hissələrində də güc amilinin üstün gələcəyi beynəlxalq münaqişələrə apara bilər. Trampın “ilk növbədə Amerika”(America First) siyasəti ABŞ-nı izolyasiya siyasətinə yuvarlandırma ehtimalını artırır və Avropa Birliyinin kövrək xarakterini nəzərə alsaq, keçmiş sovet məkanı üzərində Rusiyanın dominantlıq iddialarının artmasına xidmət edir. Hesab edirəm ki, həm ABŞ daxili və həm də müttəfiqlər tərəfindən göstərilən müqavimət indi bəyan edilən siyasətin tam ölçüdə aparılmasına imkan verməyəcək.

Trampın xarici siyasətinin Azərbaycana bilavasitə təsiri nə cür olacaq?

- Əgər Tramp indiki dönəmdə bəyan etdiyi siyasəti davam etdirə bilsə, onun birbaşa təsiri yox, apardığı qlobal siyasətin Azərbaycana təsirləri olacaq. Trampın Kanadanı ilhaq etmək fikirləri və Ukrayna məsələsinin birbaşa Rusiya ilə həll etmək arzuları əlbəttə ki, Rusiyanın əl qolunu açmağa yönələcək və Kremli təkcə Ukraynada deyil, keçmiş sovet məkanında da radikal addımlar atmasına sövq edəcək. Bu baxımdan, mən burada Rusiyanın Azərbaycan və Qazaxstana olan təzyiqlərinin artacağı qənaətindəyəm və burada daha çox Azərbaycanın suverenlyini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş təzyiqləri nəzərdə tuturam. Bu təzyiqlər daha çox artan istiqamətdə Azərbaycanın Türkiyə, NATO və ABŞ ilə münasibətlərinin dərəcəsi ilə bağlı olacaq. Ermənistanda anti-Paşinyan qüvvələr hakimiyyətə gələrsə, bu təzyiqlər fərqli müstəvilərə də yayılacaq. Bu baxımdan, indiki və dərinləşəcək qeyri müəyyənlikdən minimum itki ilə çıxmaq üçün və qazandığmız qələbəni möhkəmlətmək üçün ABŞ ilə birbaşa yaxın əlaqələri artırmaq vacibdir. Hesab edirəm ki, Azərbaycan ABŞ ilə arzuolunmayan münasibətlər mərhələsini artıq keçmişdir və düşünmürəm ki, bundan sonra Bayden hökümətində olduğu kimi bir zamanlar erməni lobbi qruplarının da birbaşa təsiri altında olan kabinet üzvləri ABŞ hökümətində təmsil olunsun. Tramp hökümətinin kabinetində bu cür qüvvələr indi mövcud deyil və bizimlə ikitərəfli münasibətlər praqmatik maraqlar üzərində qurulacaq. Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan azad etməklə və tam suverenliyini bərpa etməklə, indiki xaotik dönəmdə qlobal siyasətdə öz maraqlarını qorumağa yönəlmiş çeviklik qazanmışdır. Hadısələrin gedişini diqqətlə izləmək və qarşıdurmaya yönələn addımlardan çəkinmək vacibdir. Baxın, 10 illik mübarizədən sonra indi Ukraynanın öz torpaqlarından əl çəkməsi önə çəkilir. 5 il əvvəl fələstinlilərin İsrailə öz əski torpaqlarına geri dönməsi də danışıqlar mövzusu olsa da, indi Tramp höküməti onların hər hansı statusda yaşamasını da yox, öz vətənlərindən çıxarılması məsələsini ortaya qoyur. 27 il işğal altında qalan Azərbaycan torpaqları da ABŞ, Rusiya və Fransanın xeyir duası ilə ermənilərin ixtiyarına buraxılmışdı və əgər 2020- ci ildə Azərbaycan xalqı öz taleyini əlinə alıb bu hərəkatı başlamasaydı, Azərbaycanı da buna bənzər ağır tale gözləyirdi. Biz, minilliklərə yazılan böyük tarixi Qələbə qazanmışıq və bu qələbəni sadəcə erməni qüvvələrinə qarşı yox, onları himayə edən bütün dövlətlərə, beynəlxalq təşkilatlara, muzdlu siyasətçilərə, media quruluşlarına və ekspertlərə qarşı qazanmışıq. İndiki dönəmdə bizim qarşımızdakı yeganə məsələ, bu qələbəni saxlayan və möhkəmlədən güclü cəmiyyətin qurulması olmalıdır.