Em lərin əsri: Robotların hakim olduğu gələcək cəmiyyətə baxış

Texnologiyanın təxəyyülü qabaqladığı bir dövrdə insan nə qədər insan olaraq mövcud ola bilər? Bu sual Robin Hansonun "The Age of Em: Work, Love and Life when Robots Rule the Earth" ("Em-lərin əsri: Robotların yer üzünə hakim olduğu zaman iş, sevgi və həyat") adlı qeyri-adi kitabında (2016) cavab axtardığı mərkəzi mövzudur. Hanson bizi adi süni intellekt ssenarilərindən uzaqlaşdıraraq tamamilə fərqli bir gələcəyin – "Em"lərin hökm sürdüyü dünyanın – qapısını açır.

Beynin klonlanması və "Em"lərin doğuşu

"Em" termini "emulation" – yəni təqlid və ya simulyasiya sözündən yaranıb. Bu ssenaridə texnologiya insan beynini o qədər dəqiqliklə skan edə bilir ki, həmin məlumat əsasında rəqəmsal bir "insan" yaratmaq mümkündür. Bu rəqəmsal varlıqlar – "Em"lər – insanların xatirələrinə, şəxsiyyətinə və düşüncə sisteminə sahibdir. Onlar kompüter sistemlərində işləyir, yaşayır və bir növ ölümsüzlük qazanmış olurlar.

Bu, artıq insana bənzəyən robot deyil. Bu, tamamilə insan beyninin özüdür – sadəcə fiziki bədənsiz, rəqəmsal məkanda mövcud olan bir şüur.

Yeni iş dünyası: sürət, səmərəlilik və zamanın qiyməti

Robin Hansonun gələcək modeli ilk növbədə iqtisadi aspektləri ilə seçilir. "Em"lər real insanlara nisbətən minlərlə dəfə sürətli işləyə bildikləri üçün iş bazarı və məhsuldarlıq anlayışları tamamilə dəyişir. Artıq əmək bazarında rəqabət fiziki güc və zamanla deyil, hesablama sürəti və yaddaş imkanları ilə ölçülür. "Em"lərin çoxu eyni şəxsin müxtəlif nüsxələri ola bilər – bu isə iş prosesində inanılmaz paralellik və effektivlik yaradır.

Əmək haqları azalır, çünki "Em"lərin çoxaldılması ucuz və asandır. Zəhmətkeş insan isə bu dünyada getdikcə əhəmiyyətsizləşir.

Sosial münasibətlər: Rəqəmsal sevgi və ailə qurumu

Kitabın ən maraqlı hissələrindən biri "Em"lərin şəxsi münasibətləri ilə bağlıdır. Fiziki bədəni olmayan varlıqlar sevə, ailə qura və hətta valideyn ola bilərmi? Hanson bu suallara birmənalı cavab vermir, lakin ehtimal edir ki, "Em"lər arasında da münasibət formalaşacaq – bəlkə də bu münasibətlər real insanlardan daha dərin olacaq, çünki onlar yaddaş paylaşa, bir-birlərinin düşüncələrinə daxil ola biləcəklər.

Təsəvvür edin – siz eyni zamanda həm işləyir, həm sevgi yaşayır, həm də özünüzün başqa versiyaları ilə dialoq qura bilirsiniz. Bu, həm utopik, həm də distopik görünür.

Şəhərlər, resurslar və rəqəmsal məkan

"Em"lərin cəmiyyəti fiziki məkandan çox, virtual məkanda qurulur. Onların şəhərləri – server mərkəzləridir. Ətraf mühitə təsir azalır, lakin enerji istehlakı astronomik həddə çatır. Burada ən dəyərli resurs elektrik və hesablama gücüdür. Yeni cəmiyyət strukturunda torpaq, bina və maşınlar artıq önəmli deyil – onların yerini məlumat axını, server otaqları və kvant kompüterlər tutur.

Fəlsəfi suallar: şəxsiyyət və "mənlik" harada Bitir?

"Em"lərin mövcudluğu ilə bağlı ortaya çıxan əsas fəlsəfi suallar insan kimliyi ilə bağlıdır. Əgər bir insanın bütün yaddaşı, düşüncəsi və emosiyaları rəqəmsal olaraq təkrarlanırsa – bu şəxs hələ də eyni insandırmı? Onun hüquqları olmalıdırmı? Ölmək nə deməkdir – əgər istənilən an bir ehtiyat nüsxə bərpa oluna bilərsə?

Robin Hanson bu suallara cavab verməkdən çox onları düşünməyə məcbur edir. "Em"lərin dövrü bəlkə də texnoloji cəhətdən mümkün ola bilər, amma etik və hüquqi baxımdan insanlığı tamamilə yenidən tərif etməyi tələb edir.

"Em"lərlə yaşamaq – kabus, yoxsa inqilab?

"The Age of Em" oxucunu həm valeh edir, həm də narahat. Kitab bir fantastik roman deyil – bu, mümkün gələcək ssenarilər üzərində ciddi iqtisadi, sosial və texnoloji analizdir. Robin Hansonun yanaşması bəzən soyuq və sərt görünə bilər, amma o, bizi bir suala cavab verməyə çağırır: "İnsan texnologiyanı öz iradəsi ilə idarə edəcək, yoxsa texnologiya insan iradəsini simulyasiya edib onu əvəzləyəcək?"