Enerjidən diplomatiyaya BAXIŞ BUCAĞI

Azərbaycan Qərbin Mərkəzi Asiya strategiyasında niyə vacibdir?

Bir çox tədqiqatçıların qeyd etdiyi kimi, qlobal oyunçuların Mərkəzi Asiyaya artan marağı son illərdə görünməmiş həddə çatmışdır. Getdikcə daha çox ölkə “5+1” formatında əməkdaşlıq qurur, regionun bütün ölkələri ilə ən yüksək səviyyədə qarşılıqlı fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, Avropa İttifaqı və Körfəz ölkələri kimi oyunçuların fəaliyyəti üç aparıcı gücün – Rusiya, ABŞ və Çinin təsiri ilə müqayisə olunmazdır. Vaşinqton və beş Mərkəzi Asiya dövlətinin iştirak etdiyi “C5+1” danışıqlar formatının 10 illiyi ilə bağlı tədbirlər fonunda qlobal “üçlük”ün Avrasiyanın ürəyində xarici siyasət strategiyalarını həyata keçirməkdə uğurları ilə bağlı suallar yaranır.Mərkəzi Asiya XXI əsrdə böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilmiş regionlardan biridir. Enerji resursları, nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizləri, təhlükəsizlik məsələləri və geosiyasi balans bu regionu həm Qərb üçün, həm də digər qlobal aktorlar üçün strateji əhəmiyyətli edir. Bu kontekstdə Azərbaycan həm coğrafi yerləşməsi, həm də siyasi-strateji kursu ilə Qərbin Mərkəzi Asiya siyasətində mühüm bağlantı rolunu oynayır.Qərbin Mərkəzi Asiyada maraqlarının əsas istiqamətlərindən biri enerji resurslarına çıxış və enerji təhlükəsizliyidir. Mərkəzi Asiya xüsusilə Qazaxıstan və Türkmənistanın böyük karbohidrogen ehtiyatlarına malik olması ilə Qərbin diqqətindədir. Qərb ölkələri Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq üçün alternativ mənbələr və marşrutlar axtarır. Xəzər hövzəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiya qazının və neftinin Qərb bazarlarına çıxışı üçün Azərbaycan əsas körpüdür.İkinci bir istiqamət geosiyasi balans və rəqiblərin təsirinin məhdudlaşdırılmasıdır. Qərb regionda Rusiyanın dominantlığını zəiflətmək və Çinin artan təsirini balanslaşdırmaq istəyir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin çoxvektorlu xarici siyasətlərinə dəstək göstərməklə Qərb onların suverenliyi və təhlükəsizliyini gücləndirməyə çalışır.Üçüncüsü isə regional təhlükəsizlik və sabitlik məsələsidir. Əfqanıstanla sərhəddə yerləşən region terrorizm, narkotrafik və sərhəd təhlükələri baxımından Qərb üçün stratejidir. ABŞ və Avropa İttifaqı Mərkəzi Asiyanın təhlükəsizlik sahəsində islahatlarına və orduların modernləşdirilməsinə dəstək verir.Dördüncü istiqamət isə ticarət layihələridir. Qərb Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən yeni nəqliyyat dəhlizlərinin – xüsusilə “Orta Dəhlizin” (Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) inkişafında maraqlıdır. Bu dəhliz Şimal marşrutuna (Rusiya üzərindən keçən yollara) alternativ kimi iqtisadi və siyasi baxımdan əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycanın strateji rolu
Azərbaycan Qərblə Mərkəzi Asiya arasında enerji sahəsində BTC (Bakı–Tbilisi–Ceyhan) neft kəməri, Cənubi Qafqaz qaz kəməri, TANAP və TAP layihələri ilə əsas tranzit ölkədir. Bu infrastruktur Mərkəzi Asiya neft və qazının gələcəkdə də Xəzərdən keçərək Avropaya çıxışı üçün real imkan yaradır. Orta Dəhlizin mərkəzi hissəsi olan Azərbaycan coğrafi olaraq Mərkəzi Asiyanı Qafqaz və Avropa ilə birləşdirir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı regionun ən böyük logistika mərkəzlərindən biridir. Transxəzər daşımalarının artmasında əsas rola malikdir. Qərb üçün Orta Dəhliz Rusiyaya alternativ olmaqla yanaşı, Çinin “Bir Kəmər – Bir Yol” təşəbbüsündə balanslaşdırılmış iştirak imkanı yaradır.
Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatının fəal üzvü kimi Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasında diplomatik dialoqa töhfə verir. Qərblə konstruktiv əməkdaşlıq siyasəti yürüdərək regionda sabitlik və tərəfdaşlıq modelini formalaşdırır. Bu, Azərbaycanı həm Brüssel, həm də Vaşinqton üçün etibarlı tərəfdaşa çevirir.
Azərbaycanın xarici siyasəti həm Qərb, həm Türkiyə, həm də Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığa əsaslanır. Bu çoxvektorlu yanaşma regiondakı geosiyasi kəsişmələri yumşaldır, Qərb üçün regiona nüfuz imkanını genişləndirir, Mərkəzi Asiya dövlətlərinə Rusiya və Çinlə münasibətlərdə alternativlər yaradır.
Azərbaycan üçün yaranan imkanlardan biri Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsi, tranzit gəlirlərinin artması və nəqliyyat-logistika qovşağı kimi mövqeyin güclənməsi, Qərbin region layihələrinə investisiya axınının intensivləşməsi, enerji ixrac yollarının şaxələndirilməsi üçün yeni imkanlardır.
Nəticə etibarilə, Qərbin Mərkəzi Asiyadakı maraqları enerji təhlükəsizliyi, geosiyasi balans, regional sabitlik və ticarət şəbəkələrinin inkişafı kimi əsas istiqamətlərə söykənir. Bu maraqlar fonunda Azərbaycan həm coğrafi yerləşməsi, həm enerji infrastrukturu, həm də aktiv diplomatik siyasəti sayəsində Qərb üçün əvəzsiz tərəfdaş və Mərkəzi Asiya üçün vacib tranzit qovşağı rolunu oynayır. Azərbaycanın artan geosiyasi çəkisi onu Mərkəzi Asiya-Qərb münasibətlərində strateji bağlayıcı həlqəyə çevirir.
II “Böyük Oyun”
Mərkəzi Asiya regionu bir neçə səbəbə görə aparıcı dövlətlərin maraqlarının mərkəzidir. Birincisi, Mərkəzi Asiya neft, qaz və kömür kimi enerji resurslarından tutmuş, elektronika sənayesinin inkişafı üçün zəruri olan əlvan və nadir torpaq metallarına qədər çox müxtəlif mineralların əhəmiyyətli ehtiyatlarına malikdir. İkincisi, region əhəmiyyətli nəqliyyat potensialına malikdir. Avrasiyanın tam mərkəzində yerləşən Mərkəzi Asiya uzun müddətdir ki, bu gün də fəaliyyətini davam etdirən ticarət yollarının kəsişməsi olub. Xüsusilə regionun yerləşməsi onun Çinin “Bir kəmər və yol” təşəbbüsünün həyata keçirilməsi üçün əhəmiyyətini izah edir. Üçüncüsü, regionun bir neçə aparıcı gücə - Rusiya və Çinə yaxınlığına görə mühüm geosiyasi əhəmiyyəti var ki, bu da təkcə Moskva və Pekinin deyil, həm də qeyri-regional oyunçuların marağını cəlb edir.Təəccüblü deyil ki, Rusiya, Çin və ABŞ Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə qarşılıqlı əlaqələri kontekstində bir sıra məsələlərdə oxşar maraqları bölüşürlər. Hər üç güc üçün ortaq təmas nöqtəsi regional təhlükəsizlik məsələsidir. Rusiya və Çin Mərkəzi Asiya dövlətlərinin siyasi sistemlərinin sabitliyində maraqlıdırlar, çünki bu siyasi qurumlar öz sərhədlərinə yaxındırlar, Vaşinqton isə buna Amerikanın regionda iqtisadi mövcudluğunun qorunub saxlanmasını və böyüməsini təmin etməyə çalışır. Hər üç qüdrət ekstremizmin, terrorizmin və radikallaşmanın yayılmasına, habelə narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi probleminin kəskinləşməsinə qarşıdır. Digər əməkdaşlıq sahəsi regionun nəqliyyat potensialıdır. Rusiya, Çin və ABŞ Mərkəzi Asiyanın potensialını digər bazarlara tranzit nöqtəsi kimi görür və buna görə də regionun infrastrukturuna sərmayə qoymağa hazırdırlar.Ümumi mövqeyə baxmayaraq, regionla əməkdaşlıq kontekstində üç güc arasında münasibətlərin rəqabətədavamlı olduğunu vurğulamağa dəyər. Necə ki, 19-cu və 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiya və Britaniya imperiyaları regionda nüfuz uğrunda yarışırdılarsa, bugünkü aparıcı dövlətlər də Orta Asiyada bir-biri ilə rəqabət aparırlar. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin sabitliyində ortaq maraqlarına baxmayaraq, Rusiya, Çin və ABŞ fərqli məqsədlər güdürlər. Əsas çatışmazlıq xətti bir tərəfdən Rusiya və Çin, digər tərəfdən ABŞ arasında keçir. Moskva və Pekin əsas geosiyasi rəqibi Vaşinqtonun artan təsirinin qəbuledilməzliyi ilə razılaşırlar, eyni zamanda ABŞ-ın özü də fəal şəkildə Mərkəzi Asiya dövlətlərini öz kapitalından və texnologiyasından asılı vəziyyətə salmağa çalışır. Məsələn, Vaşinqton Rusiya və Çinin təsirini azaltmaq üçün əvvəllər USAİD-dən istifadə edərək yerli və qlobal QHT və KİV şəbəkəsini maliyyələşdirib. Lakin indi Amerikanın böyük biznesi siyasi təzyiqin əsas alətinə çevrilib. ABŞ həmçinin Mərkəzi Asiya əsgər və zabitləri üçün silah tədarükü və təlim proqramları həyata keçirməklə Rusiyanın regionda təhlükəsizliyin tarixi qarantı kimi mövqeyini sarsıtmağa çalışır.Buna baxmayaraq, ortaq rəqib olmasına baxmayaraq, Rusiya və Çin də Mərkəzi Asiyada nüfuz uğrunda sakitcə rəqabət aparırlar. Avrasiya inteqrasiyası üçün təhlükə təkcə region ölkələri ilə ABŞ arasında münasibətlərin intensivləşməsi deyil, həm də Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsü çərçivəsində iqtisadi ekspansiyası ilə bağlıdır. Hər üç güc regionun təbii sərvətləri uğrunda yarışır, bir-birinə qarşı informasiya kampaniyaları aparır və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin gənclərini qazanmaq üçün yumşaq gücdən istifadə edir, onlara çoxsaylı imkanlar, xüsusən də qrantlar vasitəsilə təhsildə təklif edir. Sonda bir daha vurğulamağa dəyər ki, Mərkəzi Asiya üç böyük dövlətin maraqlarının qovuşduğu yerdir. Rusiya üçün region tarixi, hərbi-siyasi və mədəni əlaqələrə əsaslanan qarşılıqlı əlaqələri olan mühüm xarici siyasət sahəsidir.Mərkəzi Asiya respublikaları ilə Çin arasında əməkdaşlıq enerji, mədənçıxarma və infrastruktura yönəlib, ABŞ isə öz növbəsində regionu karbohidrogen mənbəyi və Rusiya və Çin təsirinə qarşı mübarizədə çoxsaylı “cəbhələrdən” biri kimi görür.

V.VƏLİYEV