Yaşıl kapitalizm BAXIŞ BUCAĞI

Yaxud, iri dövlətlərin iqlim dəyişikliyi üzərindən yeni pul qazanmaq fırıldağı?

İnkişaf etmiş ölkələr qalıq yanacaqlardan istifadəni dayandırmağı təklif edir. Bunun üçün ağlabatan bir bəhanə var: qlobal istiləşməni dayandırmaq. Amma reallıqda ətraf mühit uğrunda mübarizə “yaşıl kapitalizm” adlanan gəlir mənbəyinə çevrilir. İqlim dəyişikliyi son illərdə qlobal təhlükə olaraq təyin olunduğundan bəşəriyyət yeni terminologiyada həll yolu axtarır. “Yaşıl kapitalizm” bəziləri üçün çox qeyri-müəyyən bir anlayışdır, bəziləri üçün isə yeni gəlir mənbəyidir. Eyni zamanda, onun təklif etdiyi həll yollarının nə dərəcədə nəticəyönümlü olacağı da məlum deyil.

“Yaşıl kapitalizm”in nə demək olduğuna aydınlıq gətirən mütəxəssislər onun ölkələr və şirkətlər tərəfindən necə istifadə edildiyini, iqlim dəyişikliyinə təsiri ətrafında müzakirələr apardığını açıqlayıblar. Dünyanın qlobal istiləşməsinə görə məsuliyyət daşıyan ABŞ, Çin və Avropa ölkələri iqlim böhranını həll etmək üçün milyardlarla dollar sərmayə qoyurlar. Bununla belə, bu dövlətlər indi istixana qazı emissiyalarında aparıcı rola, ağır sənayeyə doğru irəliləyişlərinə və guya mübarizə apardıqları iqlim böhranına davam edən mənfi töhfələrinə görə tənqid olunurlar. Bu ölkələr sənayeləşmədən böyük gəlir əldə edirlər.

Bu gün dünyada əsasən inkişaf etmiş ölkələr “eko-” prefiksi istiqamətində maliyyə və hüquqi tədbirlərə əl atırlar. Digər tərəfdən, alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, istiləşmənin 1,5 dərəcə Selsi ilə məhdudlaşdırılması gecikir. Bu məsələ ilə bağlı ekspert rəyləri də kifayət qədər çoxdur. Bəziləri iddia edir ki, 2015-ci ildə BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasına əsasən imzalanmış və 2016-cı ildə qüvvəyə minmiş Paris Sazişi üzrə öhdəliklər iqlim böhranı ilə mübarizə üçün yetərli deyil. Digərləri isə işin sürətləndirilməsi ilə qəbul edilən qərarların həyata keçirilə biləcəyinə inanırlar. İqlim böhranını həll etmək üçün bütün dünyada geniş yayılmış konsensus iki nəsil ərzində, xüsusən də inkişaf etmiş ölkələrdə qalıq yanacaq istifadəsinə tam son qoymağı tələb edir. Lakin bu, inkişaf etmiş ölkələri fərqli investisiya yanaşmasına keçməyə və “yaşıl kapitalizm” adlı yeni iqtisadi konsepsiyanı qəbul etməyə məcbur edir.

Bəziləri iddia edir ki, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq üçün ortaya çıxan yaşıl kapitalizm bazar və texnoloji yeniliklər vasitəsilə ekoloji problemləri uğurla həll edə və növbəti sənaye inqilabına təkan verə bilən modeldir. Digərləri isə hesab edir ki, “yaşıl kapitalizm” anlayışı altında iqtisadi inkişafı yavaşlatmaq və ya məhdudlaşdırmaq kapitalist sisteminə ziddir və bununla bağlı həyata keçirilən ekoloji təmiz layihələr əslində nəzərdə tutulduğu kimi işləmir.

Yaşıl kapitalizm və mənfəətə əsaslanan sistem, o cümlədən emissiya ticarəti vasitəsilə aparıcı ölkələr bazar yaratmaq istəyirlər. Eyni zamanda, bu sahədə texnoloji innovasiyaları təşviq etməyi hədəfləyirlər. Bunun vasitəsilə inkişaf etmiş ölkələr kimi müəyyən edilən ölkələr öz iqtisadi artımını və rifah səviyyələrini artırmağa çalışır və “iqlim dostu sənaye inqilabı”na başlayırlar.

“Yaşıl” və “kapitalizm” bir-birinə zidd olan iki anlayışdır

Professor Viktor Uollis müsahibəsində iqlim dəyişikliyi ilə kapitalizm arasındakı əlaqəni qiymətləndirərək qeyd edib ki, kapitalist sistem iqlim böhranının həlli yolunda ən böyük maneələrdən biridir. Onun fikrincə, kapitalizm iqtisadi sistem olaraq daim genişlənməyə meyllidir, lakin məhdud resursları olan planetdə genişlənmə dayanmadan davam edə bilməz. Uollis hesab edir ki, “yaşıl kapitalizm” anlayışının özündə də bir ziddiyyət var. "Yaşıl" təbiətə hörmət tələb edir, yaşıl kapitalizm isə mədən yanacaqlarından istifadə etmək əvəzinə yalnız günəş enerjisini elektrik enerjisinə çevirmək ideyasına əsaslanır. Bu modeldə qalıq yanacaqların istifadəsi günəş enerjisi kimi təmiz enerji ilə əvəz olunur. Hal-hazırda görülən hər şey eyni iqtisadi sistemdə davam etdirilə bilər.

Benzinlə işləyən avtomobillər əvəzinə elektrik avtomobillərindən istifadə yaşıl kapitalizm nümunəsidir. Bu avtomobillərin yaradılması üçün istifadə olunan materialların emalı və hasilatı zamanı yenidən qalıq yanacaqlardan istifadə olunması faktı nəzərə alınmır. Onun dediyi kimi, yaşıl kapitalistlər böyük neft şirkətlərinin böyüdüyünü və böyüməkdə davam etdiyini nəzərə almırlar

Bərpa olunan enerji qalıq yanacaqlardan daha ucuzdur

Almaniyanın Potsdam İqlim Dəyişiklikləri Tədqiqatları İnstitutunun direktoru və Postdam Universitetinin Geologiya departamentinin professoru Yohan Rokström deyib ki, Avropa İttifaqı və BMT kimi təşkilatların işi sürətlənsə, iqlim böhranının qarşısını almaq olar. Qlobal temperaturun 1,5 dərəcə Selsi ilə məhdudlaşdırılmasına gəlincə, Rockström bunun fövqəladə səylər tələb etsə də, mövcud şərtlərdə mümkün olduğunu vurğulayıb. Ekspert qeyd edib ki, bu məqsədə nail olmaq üçün 2050-ci ildən gec olmayaraq qlobal enerji sistemini və dünya iqtisadiyyatını karbonsuzlaşdırmaq tövsiyə olunur və bunun üçün istixana qazlarının emissiyasının qarşısını almaq lazımdır.

Onun sözlərinə görə, bu məqsədə çatmaq üçün qlobal qida sisteminin dünyada ən çox karbon qazı emissiyası yaradan sektora çevrilməsinin qarşısını almaq vacibdir. Bu şərtlər yerinə yetirilərsə və qlobal istiləşmə Selsi üzrə 1,5 dərəcə sabitləşərsə, o zaman Yerin şansı artacaq. Hazırda BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının və Kioto Protokolunun əsasını təşkil edən və həm dövlət, həm də özəl qurumlar tərəfindən atmosferə dəyən zərərin qarşısının alınması məqsədi daşıyan “karbon ticarəti” bərpa olunan enerji mənbələrinə investisiyaları təşviq edir. Bu sistem dünyanı karbonsizləşdirmə yolunda mühüm addım kimi qiymətləndirilir.

Rokström həmçinin qeyd edib ki, qlobal iqtisadiyyatın dekarbonlaşdırılması mümkündür, lakin bunun üçün qalıq yanacaqlara (kömür, neft, təbii qaz) sərmayə qoyuluşunu dayandırmaq və Paris razılaşması kimi tənzimləyici çərçivələrə uyğun fəaliyyətə başlamaq lazımdır. Karbon qiymətlərinin tətbiqindən sonra Avropanın 2030-cu ilə qədər emissiyaları 55% azaldacağı proqnozlaşdırılır. Yeni texnologiyalar sayəsində bərpa olunan enerji indi qalıq yanacaq istehsalından daha ucuzdur.

Əminliklə demək olar ki, AB iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə BMT-dən daha uğurlu addımlar atıb. Maraqlısı odur ki, AB hərbi münaqişə və inflyasiyaya baxmayaraq, iqtisadi dekarbonizasiya yolu ilə sürətlə irəliləməkdə davam edir.

V.VƏLİYEV