“Ətri” olmayan qızılgül ölkəsi

2025-ci ilin iyununda Fransada keçirilimiş peşəkar XVIII “SİMPPAR” Beynəlxalq Ətriyyat Sərgisində Azərbaycanda 1972-ci ildə istehsal olunmuş qızılgül yağı bütün sərgi iştirakçılarını valeh etmişdi.

Bu sərgidə Zaqatala və Şəkidə becərilmiş qızılgül, lavanda və digər çöl çiçəklərindən hazırlanmış aroma yağları ətir istehsalçılarının diqqətini cəlb edib.

Dominik Ropyon (Fransa), Tyerri Vasser (İsveçrə) və Fransa Ətriyyatçılar təşkilatının prezidenti Erik Melok kimi bütün dünyada tanınan məşhur ətriyyatçılar Azərbaycan stendini ziyarət edərək, Zaqatalada becərilmiş qızılgül, lavanda, yovşan və digər çöl çiçəklərindən hazırlanmış aroma yağları yüksək qiymətləndiriblər.

Zaqatalada istehsal olunan qızılgül yağının qeyri-adi ətir nüansına malik olduğu, digər ölkələrdən gələn qızılgül yağlarının ətrindən tamamilə fərqləndiyi xüsusi qeyd olunub.

Sovet dövründə Zaqatalada fəaliyyət göstərən “Gülşən” ətriyyat fabriki SSRİ-nin süqutundan sonra qurubunu yaşadı. 1997-ci ildə özəlllədirməyə çıxarılan zavodun nəzdində “Gülşən Ətir” ASC yaradılıb. Hazırda “Gülşən Ətir”ASC Azərbaycanda ətriyyat və kosmetka istehsalı ilə məşğul olan yeganə müəssisədir.

Amma bu “dəryada damladır”.

Ölkəmizdə parfurmeriya sənayesi nə üçün formalaşa bilmir?

Azərbaycan uzun illərdir ki, enerji resurslarına əsaslanan iqtisadi model üzərində qurulub. Lakin son illərdə qeyri-neft sektorunun inkişafı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu kontekstdə diqqət çəkən, amma hələ formalaşmamış sahələrdən biri də ətriyyat sənayesidir. Halbuki ölkənin təbii, tarixi və coğrafi imkanları bu sahənin inkişafı üçün ciddi baza yaradır.

İdxaldan asılı bazar

Bu gün Azərbaycan bazarında satılan ətriyyat məhsullarının böyük hissəsi idxal olunur. Yerli istehsal isə əsasən kiçik həcmli, fərdi təşəbbüslər səviyyəsində qalır və sənaye miqyasına çıxmır.

Rəsmi statistikada ətriyyat ayrıca geniş sahə kimi fərqləndirilməsə də, kosmetika və gigiyena məhsulları idxalının ildən-ilə artması qeydə alınır. 2024-cü ildə ölkəyə toplam 252 milyon 927,29 min ABŞ dolları dəyərində ətir, kosmetik vasitələr, efir yağları və tualet vasitələri idxal edilib.

Ötən il ətriyyat və kosmetik vasitələrin, efir yağlarının idxalında isə daha yüksək rəqəmlər müşahidə olunub, bu sahədə 12,5%-ə qədər artım qeydə alınıb. Bu fakt göstərir ki, daxili bazar mövcuddur, lakin bu bazar yerli istehsal hesabına təmin edilmir. Bu isə həm valyuta axını, həm də əlavə dəyərin ölkə daxilində formalaşmaması deməkdir.

İstifadə olunmayan təbii potensial

Azərbaycanın iqlim müxtəlifliyi ətriyyat sənayesinin əsas xammalı olan aromatik bitkilərin yetişdirilməsi üçün əlverişlidir. Lənkəran və cənub zonasında subtropik iqlim jasmin, sitrus və digər efir yağlı bitkilər üçün uyğundur. Qarabağ bölgəsi tarixən qızılgül və digər ətirli bitkilərlə tanınıb. Dağətəyi zonalarda lavanda və adaçayı kimi bitkilərin becərilməsi mümkündür.

Müqayisə üçün qeyd edək ki, Bolqarıstan dünya üzrə qızılgül yağı istehsalında liderlərdən biridir və bu sahədən milyonlarla dollar gəlir əldə edir. Halbuki iqlim və torpaq baxımından Azərbaycanın bəzi bölgələri daha əlverişli hesab olunur.

 Əsas problemlər nədir?

Xammaldan məhsula keçid yoxdur. Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsulları əsasən xammal kimi satılır. Halbuki ətriyyat sənayesi yüksək əlavə dəyər yaradan emal sahəsidir. Digər səbəb texnologiya və kadr çatışmazlığıdır. Parfümeriya kimyası xüsusi ixtisas tələb edir. Bu sahədə nə ali təhsil proqramları, nə də sənaye laboratoriyaları yetərincə inkişaf edib.

Eyni zamanda brend və dizayn mədəniyyətinin zəifliyi mövcuddur. Ətriyyat bazarında uğur yalnız məhsulun keyfiyyətindən asılı deyil. Məsələn, Chanel və Dior kimi markalar emosional bağ yaradan hekayə və imic üzərində qurulub. Azərbaycanda isə bu yanaşma hələ formalaşmayıb.

Ətriyyat sənayesinin yaradılmasında dövlət və özəl sektor əməkdaşlığının məhduddur. Aqrar sektorla sənaye və kreativ sahələrin inteqrasiyası zəifdir. Halbuki ətriyyat məhz bu üç sahənin kəsişməsində formalaşır.

Maraqlıdır ki, bəzi neft ölkələri belə ətriyyat sənayesində uğur qazanıb. Məsələn, United Arab Emirates oud əsaslı ətirlərlə qlobal bazarda öz yerini tutub. Bu ölkə xammalı idxal etsə belə, brend və marketinq gücü ilə yüksək gəlir əldə edir. Digər tərəfdən Fransa kimi ölkələr Grasse regionunu “ətir paytaxtı”na çevirərək kənd təsərrüfatını yüksək texnologiya və turizmlə birləşdirib.

Perspektiv nə vəd edir?

Azərbaycan üçün ətriyyat sənayesinin inkişafı bir neçə mərhələdə mümkündür. İlk növbədə pilot aqrar layihələr elan olunmalıdır. Qızılgül, lavanda və digər aromatik bitkilərin sənaye plantasiyalarının yaradılmalıdır. Ölkədə efir yağı istehsalına ehtiyac var. Distillə zavodlarının qurulması ilə ilkin emalın ölkə daxilində təşkili mümkündür.

Həmçinin kiçik və orta brendlərin formalaşması üzərində iş aparılmalıdır. “Made in Azerbaijan” etiketi ilə niş (niche) ətirlərin istehsalına start verilməlidir. Bu sahəyə turizmin inteqrasiyası mühüm detaldır. Lavanda sahələri, qızılgül festivalları və “ətir marşrutları” vasitəsilə əlavə gəlir mənbələri yaradıla bilər.

Dövlətin bununla bağlı ixrac yönümlü strategiyası qurulmalıdır.

Azərbaycanın ətriyyat sənayesi hazırda formalaşma mərhələsinə belə tam daxil olmayıb. Lakin mövcud təbii resurslar, coğrafi üstünlüklər və artan daxili bazar bu sahənin gələcəkdə perspektivli qeyri-neft sektorlarından birinə çevrilə biləcəyini göstərir. Əsas məsələ xammal ölkəsindən yüksək əlavə dəyər yaradan istehsalçı ölkəyə keçiddir. Bu isə yalnız iqtisadi deyil, həm də strateji və kreativ yanaşma tələb edir.

Sunay AYDIN

AzPost.az

Paylaş