Fikrindən gecələr yata bilmirəm... Məşhur Ayrılıq necə yarandı?

Kulis.az "Miksteyp" rubrikasında "Ayrılıq" mahnısı haqqında materialı təqdim edir.

Görkəmli sənətkarımız Yaqub Zurufçunun təkrarsız təfsirində təqdim olunan "Ayrılıq" kompozisiyası, Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin sarsıdıcı, dərin və milli kimliyini özündə yaşatması ilə seçilir.

Bəstəsi Cənubi Azərbaycanın dahi bəstəkarı Əli Səlimiyə, sözləri isə şair Fərhad İbrahimiyə aid olan bu mahnı, sıradan bir lirik sevgi mahnısı olmaqdan çox uzaqdır; o, bölünmüş bir vətənin, tikanlı məftillər arxasında qalan soydaşların və Arazın bu tayı ilə o tayı arasında çəkilən həsrətin musiqili təcəssümüdür.

Mahnının yaranma hekayəsi 1950-ci illərin ortalarında Təbrizdə başlayan emosional müqavimət və incəsənət hadisəsinə əsaslanır.

Həmin dövrdə İranda pəhləvi rejimi tərəfindən türkcə musiqi və ədəbiyyat kəskin senzura altında idi.

Bəstəkar Əli Səlimi milli ruha malik, xalqın daxili fəryadını əks etdirəcək bir melodiya bəstələmişdi, lakin ona uyğun siyasi rejimdən keçə biləcək zərif mətn lazım idi.

O, şair Fərhad İbrahimiyə müraciət etdi. Şair mətnin görünən tərəfində iki sevgilinin ayrılığını təsvir etsə də, bəndlərin dərinliyində Cənubi və Şimalı Azərbaycanın tarixi ayrılığını, xalqın bütövlük arzusunu kodlaşdırdı.

Mahnının şöhrəti 1958-ci ildə Tehran radiosunda ilk dəfə Rəşid Behbudov tərəfindən ifa edilməsi ilə bütün Şərqə yayıldı.

Sonradan Yaqub Zurufçu, Ququş, Leman Sam və digər dünya miqyaslı sənətçilərin repertuarına daxil olan "Ayrılıq", xüsusilə Yaqub Zurufçunun Cənub həsrətini əks etdirən möhtəşəm klipi və coşğun vokalı ilə müstəqillik dövrü Azərbaycanının əsas milli simvollarından birinə çevrildi.

"Ayrılıq" mahnısının mətni gecənin qaranlığında baş-başa qalan tənha ruhun fəryadı və zamanın bitirmədiyi ruhi işgəncənin obrazlı təsviridir.

Burada əsas motiv yuxusuz gecələr və fikrin daxildən insanı gəmirməsidir.

Müəllif göstərir ki, ayrılıq təkcə fiziki uzaqlıq yox, hər an insanın daxilində alovlanan, onu rahat buraxmayan sarsıdıcı bir dərddir.

Mətndə yer alan Araz çayı, tikanlı məftillər və qaranlıq gecə simvolları milli yaddaşda dərin iz qoymuş coğrafi və siyasi həqiqətlərə işarə edir.

Mahnının mərkəzində duran və bütövlüklə əsərin ideya yükünü daşıyan ən vurğulu misralar həsrətin ağırlığını belə ifadə edir:

"Fikrindən gecələr yata bilmirəm,

Bu fikri başımdan ata bilmirəm...

Ayrılıq, ayrılıq, aman ayrılıq,

Hər bir dərddən olan yaman ayrılıq..."

Buradakı "Aman ayrılıq" ifadəsi insanın fiziki və ruhi çərçivələri aşan, artıq dözülməz həddə çatan daxili yanğısıdır.

Əli Səliminin dramatik melodik keçidləri və Yaqub Zurufçunun kədərli, lakin məğrur vokalı bu mətni bəşəri bir həsrət abidəsinə çevirir.

"Ayrılıq", onu dinləyənlərdə nostaljik təəsüratlar yaradır, lakin həmçinin, bir xalqın tarixi taleyini, Arazın iki sahilində atan tək qəlbini və azadlıq, qovuşmaq arzusunu özündə yaşatmağa davam edir.