Gənc fahişəyə aşiq olan dahi Bussatinin gizli rəzaləti

Bu gün tanınmış italyan yazıçı, jurnalist, rəssam Dino Bussatinin anım günüdür.

Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

İtalyan ədəbiyyatının ən sirli və təzadlı fiqurlarından biri olan Dino Bussatinin (Dino Buzzati) vəfatından yarım əsrdən çox vaxt keçir. 1972-ci ilin soyuq yanvarında Milanda həyata gözlərini yuman bu şəxs, sadəcə bir yazıçı, jurnalist və ya rəssam deyildi; o, reallıqla xəyalın sərhədini elə bir cərrah dəqiqliyi ilə silirdi ki, oxucu özünü sehrli, lakin bir o qədər də real və vahiməli bir dünyanın mərkəzində tapırdı. Ədəbiyyat dünyası onu tez-tez "İtaliyanın Kafkası" adlandıraraq bir qəlibə salmağa çalışsa da, bu müqayisə Bussatinin özü üçün əslində bir iltifat yox, yaradıcılıq işgəncəsi idi. O, bu ləqəbə nifrət edirdi. "Kafka mənim üçün ilham mənbəyi yox, bir lənətdir" deyən yazıçı, bütün ömrü boyu öz orijinal səsini sübut etmək üçün mübarizə apardı. Çünki o, Kafkanı oxuyanda artıq özünün ilk sürreal hekayələrini yazmışdı və bu ruh qohumluğu sadəcə bir təsadüf idi.

Bussatinin bütün həyatı və yaradıcılığı "böyük gözlənti" üzərində qurulmuşdu. Onun şah əsəri sayılan "Tatar çölü" ("Il deserto dei Tartari") romanı bu gözləntinin ən möhtəşəm abidəsidir. Romanın qəhrəmanı gənc zabit Covanni Droqo, şan-şöhrət qazanmaq ümidi ilə ucqar bir sərhəd qalasına təyinat alır. O, ömrünü heç vaxt gəlməyəcək düşməni – "tatarları" gözləyərək keçirir. Droqo hər gün "əsl həyatın" sabah başlayacağını düşünür, lakin zamanın amansız çarxı onu qala divarları arasında üyüdür.
Bu əsər sadəcə bir hərbçinin hekayəsi deyil; bu, müasir insanın faciəsidir. Biz hamımız öz "tatarlarımızı" – o böyük fürsəti, o böyük sevgini və ya möcüzəni gözləyirik, lakin sonda anlayırıq ki, həyat elə o gözləmə anının özüdür və zaman bizi məğlub edib.

Lakin bu dərin fəlsəfi baxışın arxasında Bussatinin "Corriere della Sera" qəzetindəki jurnalist fəaliyyəti dayanırdı. O, ən ağlasığmaz, fantastik və sürreal hadisələri quru, xronikalı reportaj dili ilə təsvir etməyin ustası idi. Onun üslubundakı bu təzad – magiyanın bürokratik dildə verilməsi – oxucunu daha çox sarsıdırdı. Lakin bu "soyuqqanlı müşahidəçi" obrazının arxasında gizli bir travma da yatırdı. Çoxlarının bilmədiyi bir fakt var: Bussati İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Mussolini İtaliyasının donanmasında hərbi müxbir kimi xidmət etmişdi. "Faşist gəmisi"ndə keçən bu illər, müharibənin dəhşətlərini senzura çərçivəsində, duyğusuzca qeydə almaq məcburiyyəti onun ruhunda dərin izlər buraxmışdı. Bəlkə də onun qəhrəmanlarının çarəsizliyi və taleyə boyun əyməsi, məhz həmin illərdə bir hərbi gəmidə ölümün şahidi olarkən hiss etdiyi acizlikdən qaynaqlanır.

Bussati cəmiyyət üçün hər zaman "düyməsi iliklənmış", ciddi, təmkinli bir Milan burjuaziyası nümayəndəsi idi. Lakin ömrünün son illərində o, bu "ağırtaxtalı ziyalı" maskasını cırıb atdı və İtaliya cəmiyyətini şoka salan qalmaqallara imza atdı. 60 yaşına çatanda, hər kəs ondan müdrik nəsihətlər gözlədiyi bir vaxtda, o, "Bir sevgi" ("Un Amore") romanını nəşr etdirdi. Bu kitab ədəbi mühitə bomba kimi düşdü.

Roman yaşlı, hörmətli bir memarın gənc, balerina adı altında fəaliyyət göstərən bir fahişəyə olan alçaldıcı və sadomazoxist çalarlar daşıyan eşqindən bəhs edirdi. Ən dəhşətli və cəsarətli məqam isə bu idi: əsər tamamilə avtobioqrafik idi. Bussati, özünün gənc bir qadın qarşısındakı acizliyini, qısqanclıq böhranlarını, pul qarşılığında sevgi dilənməsini bütün çılpaqlığı ilə etiraf etmişdi. Tənqidçilər bunu "qocanın rəzaləti" adlandırsalar da, bu, onun ən səmimi üsyanı idi.

Yazıçı bununla da dayanmadı. Ölümündən cəmi üç il əvvəl, 1969-cu ildə – 63 yaşında – o dövr üçün "ciddi yazıçıların" heç vaxt etməyəcəyi bir addım atdı: "Poema a fumetti" ("Komiks-poema") adlı erotik qrafik romanı nəşr etdirdi. Antik Orfey və Evridika mifini müasir Milanın yeraltı dünyasına köçürən, özünün çəkdiyi çılpaq qadın rəsmləri, pop-art elementləri və cəsarətli səhnələrlə dolu bu kitab mühafizəkarları qəzəbləndirdi. Lakin Bussati sübut etdi ki, o, qocalıb küncə çəkilən bir klassik deyil, qəliblərə sığmayan bir anarxistdir.

Bussatinin daxili dünyasındakı ən böyük paradoks isə inanc məsələsi idi. O, özünü ateist, bəzən də aqnostik adlandırsa da, əsərləri mistik bir qorxu ilə doludur. Məşhur müsahibəsində dediyi sözlər onun ruh halını mükəmməl ifadə edir: "Mən Tanrıya inanmıram, amma Ondan qorxuram". Onun bütün yaradıcılığı mövcud olmayan bir Tanrının axtarışı və "o biri tərəf"dən gələcək cəzadan qorxmaq üzərində qurulub. İtaliya Alplarının ətəyində doğulan və peşəkar alpinist olan Bussati üçün dağlar həm əzəmət, həm də bu ilahi sirrin simvolu idi.

Bu gün onun ruhunu yad etmək istəyənlər üçün ən yaxşı başlanğıc, qısa, lakin oxuyanı sarsıdan "Yeddi mərtəbə" ("Sette piani") hekayəsidir. Bu hekayədə adi bir nasazlıqla xəstəxananın ən yuxarı – "sağlamlar" mərtəbəsinə yatan adamın, yavaş-yavaş, bürokratik bəhanələr və izaholunmaz bir tale hökmü ilə aşağı mərtəbələrə – ölümə doğru enişi təsvir edilir.

Dino Bussati bizə öyrətdi ki, əsl dəhşət qaranlıq zindanlarda deyil, ağ xalatlı həkimlərin gülüşündə, parlaq xəstəxana dəhlizlərində və gündəlik həyatın adiliyində gizlənir. O, insan ruhunun tənha labirintlərini və zamanın amansızlığını ən yaxşı təsvir edən yazıçılardan biri olaraq qalır.