Günəş sistemində bu qədər “qar adamı” haradan gəlib?

...Astronomlar uzun müddətdir ki, xarici günəş sistemindəki bu qədər buzlu cismin niyə qar adamlarına bənzədiyini müzakirə edirlər. İndi isə alimlər onların əmələ gəlməsinə səbəb ola biləcək təəccüblü dərəcədə sadə bir prosesin sübutlarını tapıblar.

SİA-nın məlumatına görə, tədqiqat “Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” jurnalında dərc olunub.

Günəş sistemindəki son planet olan Neptunun orbitindən kənarda, cırtdan planet Pluton da daxil olmaqla, müxtəlif buzlu cisimlərin yaşadığı Kuiper qurşağı yerləşir.

Kuiper qurşağında həmçinin 4,5 milyard il əvvəl Günəş sisteminin formalaşmasından qalan planetlərin quruluş blokları olan buzlu cisimlər də tapılır.

Bunların təxminən 10 faizi kontakt qoşa planetlərdir. Yəni, onlar iki əlaqəli kürə şəklindədir və onlara qar adamına bənzər bir görünüş verir.

Lakin bu cisimlərin necə əmələ gəldiyi sirr olaraq qalır. Yeni bir araşdırma göstərir ki, qravitasiya çöküşü əsas məsələdir. Əvvəlki modellər toqquşan cisimləri kürələrə birləşən maye topalar kimi qəbul edirdilər və bu da belə unikal bir formanın əmələ gəlməsini qeyri-mümkün edirdi.

Lakin yeni simulyasiyalar kontakt qoşa planetlərin təbiətini izah etmək üçün daha real bir çərçivə yaratmışdır.

NASA-nın “New Horizons” kosmik gəmisi ilk dəfə 2019-cu ildə kontakt ikili planetlərin şəklini çəkib.

Bu planetezimallar Günəşi əhatə edən protoplanetar diskdəki toz dənəciklərindən əmələ gəlib.

Onların toqquşması nəticədə Günəş Sistemindəki bütün məlum planetlərin yaranmasına səbəb olub. Lakin bu tikinti bloklarından bəziləri Günəş sistemimizin kənarında, demək olar ki, təmiz qalıb. Simulyasiyalar göstərib ki, bu cür obyektlərin orbitləri çox yaxınlaşa bilər və bu da iki obyekt bir-birinə toxunub birləşənə qədər cazibə qüvvəsinin çökməsinə səbəb ola bilər.

Lakin onlar yuvarlaq formalarını saxlayıblar. Bu cür ikili planetlər Günəş Sisteminin tarixi boyunca necə bir yerdə qalır?

Alimlər hesab edirlər ki, onların başqa bir obyektlə toqquşması ehtimalı azdır.

Toqquşma olmadan heç nə onları ayıra bilməzdi. Müşahidələr göstərib ki, əksər kontakt ikili planetlərin səthlərində kraterlər yoxdur. Bu o deməkdir ki, onlar nadir hallarda toqquşmaya məruz qalırlar ki, bu da simulyasiyalarla təsdiqlənir.

Alimlər bu obyektlərin əmələ gəlməsində cazibə qüvvəsinin çökməsinin məsuliyyət daşıdığından şübhələnirdilər, lakin bu ideyanı tam sınaqdan keçirə bilməyiblər.

Yeni model kontakt ikili planetlərin yaradılması üçün zəruri olan fizikanı özündə birləşdirən ilk modeldir.

Astronomlar inanırlar ki, onların modelləri alimlərə iki deyil, üç və ya daha çox cazibə qüvvəsi ilə əlaqəli obyektlərdən ibarət digər obyektləri anlamağa kömək edəcək.

Əli Babayev