Hava şəraiti, nasazlıq, nəhayət, təsadüf...

Yaddaşlarda iz qoyan təyyarə qəzaları

Müasir inkişaf özü də müəyyən zamanlarda faciəyə yol aça bilir. Ən rahat və əlverişli nəqliyyat sayılan təyyarələr də bəzən qəzaya uğrayır - başvermə səbəbləri müxtəlifdir: texniki nasazlıqlar, pilot səhvləri, hava şəraiti, terror aktları və ya idarəetmə sistemindəki nasazlıqlar.

Məhz bu qəzaların araşdırılması nəticəsində dünya üzrə təhlükəsizlik standartları təkmilləşdirilir, təyyarə dizaynları daha etibarlı edilir və uçuş qaydalarına ciddi nəzarət təmin olunur. Lakin keçmişdə baş vermiş, yaddaşlarda iz buraxan təyyarə qəzaları aviasiyanın mürəkkəbliyini və insan həyatının dəyərini bir daha göz önünə gətirir.

Qeyd edək ki, bu günlərdə Amerikada ard-arda 2 dəhşətli təyyarə qəzası baş verib. Belə ki, fevralın 1-də Filadelfiya şəhərində baş vermiş təyyarə qəzası nəticəsində 7 nəfər, təyyarənin göyərtəsində olan 6 nəfər və 1 yerli sakin həlak olub. Bu haqda şəhər meriyasının rəhbəri məlumat verib. O, həmçinin hadisə zamanı 19 nəfərin də yaralandığını bildirib.

Ronald Reyqan Vaşinqton Milli Hava Limanı yaxınlığında sərnişin təyyarəsi ilə ABŞ Ordusuna məxsus helikopter toqquşub. Bu qəza, son 15 ildən çox müddət ərzində ABŞ hava məkanında kommersiya aviasiyası ilə bağlı ilk kütləvi itkilərlə nəticələnən hadisədir. Qəza nəticəsində 67 nəfərin həlak olduğu bildirilir. Hadisə “American Airlines” şirkətinə məxsus təyyarənin enişi zamanı baş verib.

Tenerife faciəsi - 1977-ci il

Rabitə çatışmazlığından yaranan qəzada uçuş-enmə zolağında iki təyyarə toqquşub. Dumanlı havada baş verən qəzada “KLM” və “Pan Am” şirkətləri iştirak edib. “KLM” təyyarəsi planlaşdırılmamış şəkildə Tenerife hava limanına enib və təyinat yerinə vaxt itirməmək üçün yanacaq doldurub. “Pan Am” təyyarəsi uçuş-enmə zolağından qalxmaq üzrəykən sıx duman səbəbindən iki təyyarə bir-birini görməyib. “KLM” pilotları “Pan Am” təyyarəsini çox qısa məsafə olanda görüb tez havaya qalxmaq istəsələr də, cəhdləri boşa çıxıb. İki “Boeing 747” təyyarəsi toqquşub və 583 nəfər ölüb. Mütəxəssislərin fikrincə, “KLM” təyyarəsi Tenerifedə yanacaq doldurmasa, tez qalxa bilərdi və qəza baş verməzdi.

Çikaqo qəzası - 1979-cı il

1970-1980-ci illərdə çoxlu təyyarə qəzaları olub və bugünkü təhlükəsizlik tədbirləri o dövrdə baş verənlərdən alınan dərslərlə hazırlanıb. Həmin illərdən daha bir qəza ABŞ-ın Çikaqo şəhərində baş verib. Havaya qalxdıqdan dərhal sonra “American Airlines” şirkətinə məxsus “DC-10” tipli təyyarənin sol mühərriki lazımi texniki prosedurlar aparılmadığı üçün sıradan çıxıb və təyyarə yerə çırpılıb. Nəticədə 273 nəfər həlak olub.

Ər-Riyad faciəsi - 1980-ci il

“Səudiyyə Ərəbistanı Hava Yolları”na məxsus təyyarə Ər-Riyaddan havaya qalxıb, lakin yük anbarında yanğın başladığı üçün 6 dəqiqə sonra hava limanına qayıdıb. Təyyarə uğurla yerə enib, lakin yanğın böyüyüb. Pilotlar mühərriklərinin dayandığını düşünsələr də, belə olmayıb. Görülən səylər nəticəsində mühərriklər dayandırılsa da, artıq gec olub. Təcili çıxış qapıları açılmayanda “Lockheed l-1011-200” tipli təyyarədə olan 287 sərnişin və 14 ekipaj üzvü daxil olmaqla 301 nəfərin hamısı həyatını itirib.

Terror hadisəsi - 1985-ci il

“Boeing 747-237B” model “Air India” təyyarəsi ilə baş verənlər Lokerbi faciəsində baş verənlərə çox bənzəyir. Toronto-Monreal-London-Dehli reysi ilə uçurdu. İrlandiya üzərində uçarkən terrorçuların yerləşdirdiyi bomba partlayıb və təyyarədə olan 329 nəfərin hamısı həyatını itirib. Bu qədər insanın ölməsinə səbəb təyyarənin çox böyük olması olub.

Takamagahara qəzası - 1985-ci il

“Japan Airlines”ın  başına gələn bu qəza tarixdə 2-ci ən ölümcül qəza olub. “Boeing 747SR” model təyyarəsi Tokiodan havaya qalxaraq Osakaya doğru hərəkət edib. O, havaya qalxdıqdan 44 dəqiqə sonra Takamagahara dağına çırpılıb. Qəzaya səbəb texniki xidmətin düzgün aparılmaması olub. İllər əvvəl təyyarə uçuş zamanı quyruğunu qırdıqdan sonra texniki xidmətə götürülüb. Qapalı yer tək pərçimlə bərkidilməli idi, ancaq bir pərçimlə bərkidilib, nəticədə bir müddət sonra həmin hissə uçuş zamanı qoparaq quyruğu kəsilib və təyyarənin qəzaya uğramasına səbəb olub. 15-i ekipaj üzvü olmaqla 520 nəfər ölüb, 4 nəfər sağ qalıb.

Təsadüfdən doğan faciə - 1996-cı il

Bu qəza ən faciəvi qəzalardan biri idi. 349 adamın həyatını itirdiyi bir təyyarənin havada toqquşması çox uzaq bir ehtimal idi. “Səudiyyə Ərəbistanı Hava Yolları”na məxsus “Boeing 747” və  “Qazaxıstan Hava Yolları”na məxsus “İlyushin 76” model təyyarələri havada toqquşub. Buna səbəb təyyarədəki pilotların ingiliscə çox yaxşı danışa bilməmələri və qüllədən gələn məlumatları səhv eşitmələri olub. Nəticədə bu dəhşətli qəza baş verib.

Səhv manevr - 2001-ci il

2001-ci il noyabrın 12-də “Airbus A300” təyyarəsi Nyu-Yorkun JFK Hava Limanından qalxdıqdan bir neçə dəqiqə sonra qəzaya uğradı. Pilotun sərt manevrləri nəticəsində təyyarənin quyruq stabilizatoru qırıldı və təyyarə yaşayış bölgəsinə çırpıldı. Təyyarədə olan 260 nəfərin hamısı və yaşayış yerində olan 5 nəfər həyatını itirdi. Qəza pilot təlimləri və təhlükəsizlik prosedurlarının yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb oldu.

Tiurbulensiya qəzası - 2006-cı il

“Tu-154” modelli təyyarə 3 min  metrdə turbulentliyə tutulub. Təyyarələrin tez-tez qarşılaşdığı bir vəziyyət olan turbulentlikdən xilas olmaq üçün mübarizə aparılıb və siqnallar göndərilib. Ancaq səylər nəticə verməyib və “Ukrayna Hava Yollar”ına məxsus təyyarədə olan 170 nəfər həyatını itirib.

İndoneziya qəzası - 2018

2018-ci il oktyabrın 29-da “Lion Air”ə məxsus Boeing 737 MAX təyyarəsi İndoneziyada uçuşa qalxdıqdan bir neçə dəqiqə sonra Cava dənizinə çırpıldı. Bu qəzanın səbəbi də avtopilot sistemindəki (MCAS) nasazlıq idi. Təyyarədə olan 189 nəfərin hamısı həlak oldu. Bu qəza, “Ethiopian Airlines Flight” ilə birlikdə, “Boeing” şirkətini ağır tənqid hədəfinə çevirdi və MAX seriyasının təhlükəsizliyini sual altına qoydu.

Nasazlıqdan doğan faciə - 2019

2019-cu il martın 10-da Efiyopiyaya məxsus “Ethiopian Airlines”ın Boeing 737 MAX təyyarəsi Addis Abebadan qalxdıqdan qısa müddət sonra qəzaya uğradı. Avtopilot sistemindəki (MCAS) nasazlıq səbəbindən təyyarə idarəolunmaz hala gəldi və yerə çırpıldı. Bu, Boeing 737 MAX seriyasının ikinci belə qəzası idi. Təyyarədə olan 157 nəfərin hamısı öldü. Qəza nəticəsində Boeing 737 MAX təyyarələri bütün dünyada uçuşlardan kənarlaşdırıldı və şirkətə böyük iqtisadi və imic ziyanı vuruldu.

Yeganə BAYRAMOVA