Hər aydan bir gün alan Boz ay...

Novruza gedən yolun başlanğıcı

Qış fəslinin son ayı xalq təqviminə görə, Boz ay hesab olunur, fevralın 21-dən martın 21-nə qədər davam edir. Bu dövr kiçik çillənin qurtardığı vaxtdan yazın ilk gününədək - Novruza qədər davam edir və hərəsi bir həftə çəkməklə dörd çilləyə bölünür. El-oba arasında bu müddət boz çillə, ala çillə, alaçalpo, yazağzı, ağlar-gülər ayı adları ilə də tanınır.

Niyə Boz ay?

“Boz” sözü rəng çalarından daha çox təbiətin vəziyyətini ifadə edir. Qar artıq əriməyə başlayır, torpaq hələ tam yaşıllaşmayıb, səma tez-tez tutulur, hava gah günəşli, gah küləkli, gah da yağışlı olur. Hər şey sanki boz çalara bürünür. Təbiət nə qışdır, nə də tam yaz - aralıq bir mərhələdir.

Rəvayət edirlər ki, qədim zamanlarda insanlar ayı, günləri hesablamaqda çətinlik çəkiblər, günü günə, ayı aya qarışdırıblar. Belə çaşqınlıq insanları bu qənaətə gətirir ki, ili aylara, ayları isə günlərə bölsünlər. İlə 12 ay, hər aya isə 32 gün verirlər. Ancaq bölgü vaxtı Boz aya cəmi 14 gün düşür. Tarazlıq olsun deyə hər aydan bir gün götürüb Boz ayın günlərinə əlavə edirlər. Yenə də düzgün bölgü alınmır: hər ayın 31 günü, Boz ayın isə 25 günü olur. Onda yenidən aylara müraciət edilir ki, hərəniz bir gün də Boz aya verin. Ayların yarısı razılaşır, yarısı isə razılaşmır. Nəhayət, bir ay bir gün, digəri iki, fevral isə Boz aya üç gününü verir. Beləliklə, Boz ay olur 31 gün. Ancaq öz günlərini ilin müxtəlif fəsillərindən aldığı üçün onlar hava baxımından bir-birinə oxşamır.

Boz ayın bu cür qurulması onun buludlu, yağışlı, küləkli, isti, soyuq - bir sözlə, dəyişkən olması ilə bağlıdır. Xalq bu aya öz münasibətini “Boz ay bozara-bozara keçər” şəklində ifadə edir. Bunun həm müstəqim, həm də məcazi mənası var. Bəlli olduğu üzrə, “boz” dilimizdə bir sıra anlamlarla yanaşı, həmçinin rəngi, xasiyyəti, sərtliyi, kobudluğu bildirir. Ona görə də bu deyim misal çəkiləndə daha çox onun sərtliyi nəzərdə tutulur.

Cəmiyyətdə bərabərliyi tarazlamaq...

Folklorşünasların araşdırmalarında Novruza qədər keçirilən bayram və mərasimlərdə məhsul bolluğu diləyi başlıca cəhət sayılır. Ulu əcdadlarımızda belə bir əqidə var idi ki, nə qədər bolluğu arzulasan, onu çağırsan, o, sənə daha tez yaxın düşər. Keçmiş türk bayramlarının başqa bir qayəsi isə cəmiyyətdə bərabərliyi tarazlamaq, yoxsullara, əlsiz-ayaqsızlara, sürüsünü yel, sel aparanlara, ocağına qəza üz verənlərə kömək etmək istəyi ilə bağlı idi. Bu, əsasən Novruzaqədərki nəğmələrdə də öz əksini daha qabarıq şəkildə tapırdı.

Novruzgülü Boz ay girməmiş açmır

Məlumdur ki, bahar müjdəçisi novruzgülü də Novruz bayramı ərəfəsində açır. Novruzgülü Kiçik çillənin sonu, Boz ayın əvvəlində açır. Maraqlıdır ki, qış mülayim, qarsız-boransız keçsə də, bu gül Boz ay girməmiş heç vaxt açmır. Ən sərt keçən qışda isə Boz ayın əvvəlində cənub tərəfdə qarın altından zərif çiçəklər boylanır.

Qeyd edək ki, bu il yaz fəslinin Azərbaycana daxil olması martın 20-si saat 18:45:53-ə təsadüf edəcək. Bu zaman gecə ilə gündüz bərabərləşəcək və Günəş düz şərqdə doğub, qərbdə batacaq. Yaz fəslinin uzunluğu 92 gün 17 saat 38 dəqiqə 28 saniyə olacaq.

Yeganə BAYRAMOVA