Hicab savaşının pərdəarxası RAKURS

Cənubi Qafqazda Azərbaycanın açar rolu və regional oyunçuların toqquşan maraqları

Əvvəlcədən qeyd edək ki, bu gün Türkiyə–Azərbaycan arasında rəsmi, dövlət səviyyəsində bir "gərginlik" və ya "savaş" barədə geniş təsdiqlənmiş məlumat yoxdur. İki ölkə "bir millət, iki dövlət" formulası əsasında strateji müttəfiqdir. İnformasiya müstəvisindəki narazılıqlar, sosial media kampaniyalar və dini-ideoloji mövzular ətrafında yaranan gərginliklər real müşahidə olunan hallardır. Rəsmi siyasət ilə qeyri-rəsmi, yəni informasiya müstəvisində baş verənləri bir-birindən ayırmaq lazımdır. Çünki bu gərginlik hər iki dövlət üçün arzuolunan hal deyil.

Azərbaycan niyə "açar dövlət"dir?

Cənubi Qafqazda Azərbaycanın mövqeyi bir neçə obyektiv faktorla müəyyən olunur. Orta Dəhlizin (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) baş operatoru. Çindən Avropaya Rusiyadan yan keçməklə gedən yük axınının Qafqaz seqmenti məhz Azərbaycandan (Bakı–Tbilisi–Qars, Bakı limanı, Xəzər keçidi) keçir. TANAP/TAP vasitəsilə Avropaya Xəzər qazının çatdırılmasında mərkəzi tranzit və təchizat rolu oynamaqdadır. 44 günlük müharibədən sonrakı yeni status-kvo, 2020 və 2023-cü illərdən sonra Azərbaycan regionda hərbi-siyasi təşəbbüs daşıyıcısına çevrilib.

Bu üç amil Azərbaycanı məcburi keçid nöqtəsi edir. Yəni onu "atlamaq" iqtisadi və geosiyasi baxımdan çətindir. Məhz buna görə region oyunçularının maraqları Azərbaycan üzərində kəsişir.

"Zəngəzur dəhlizi" marşrutu Naxçıvanla Azərbaycanın əsas ərazisini Ermənistan ərazisindən keçməklə birləşdirmək ideyasıdır. Tərəflərin məsələyə baxışları da fərqlidir və uzlaşma nöqtələri də az deyil. Azərbaycan və Türkiyə üçün bu, Türkiyə–Naxçıvan–Azərbaycan–Orta Asiya xəttini tamamlayan, Türk dünyasını fiziki olaraq bağlayan həlqədir.

Ermənistan suverenlik və gömrük nəzarəti məsələlərini qoyur. İran üçün bu, qırmızı xəttdir. Ermənistanla ümumi sərhədinin bloklanması və ya Türkiyə nüfuzunun şimala doğru dəhliz vasitəsilə genişlənməsi İranın Qafqazdakı mövqeyini zəiflədir.

Üç böyük oyunçunun maraqları

İranın əsas narahatlığı şimal sərhədində Türkiyə–Azərbaycan oxunun gücləsməsi, Ermənistanla əlaqə kanalının itirilməsi riskidir. Daxili factor da var. Həmədandan üzü şimala, Təbrizdən Araz çayına qədər qədər geniş ərazilərdə azərbaycanlı-türk əhalisi olan ölkə üçün güclü, müstəqil Azərbaycan həm də daxili həssaslıq yaradır.

İran modelinin region üçün cəlbedici olmaması fonunda dini-ideoloji təsir vasitələrindən istifadə etmək cazibəsi də planlaşdırılan oyunun tərkib hissəsidir.

İranın Zəngəzur həssaslığı

İran–Ermənistan sərhədi cəmi 44 km-lik dar bir xətdir, amma bunun İran üçün dəyəri uzunluğu ilə ölçülmür. Bu, İranın Qərbin tətbiq etdiyi sanksiyalardan yan keçən ticarət kanalıdır, Rusiyaya "Şimal–Cənub" dəhlizinin alternativ qollarından birini təmin edir, Qafqaza Azərbaycandan asılı olmadan fiziki çıxış nöqtəsidir.
Əgər Zəngəzur marşrutu İranın nəzarətindən kənar, Azərbaycan–Türkiyə oxunun kontrolunda formalaşarsa, İran coğrafi olaraq "qapanmış" vəziyyətə düşür. Bu, onun üçün sadəcə logistika deyil, strateji manevr sahəsinin daralması deməkdir.

Burada tez-tez buraxılan analitik səhv budur ki, İran guya Zəngəzur dəhlizinin özünə qarşıdır. Əslində yox. İran rəsmiləri dəfələrlə bildirib ki, onlar marşrutun açılmasına deyil, onun hansı formatda açılmasına qarşıdır. Tehranın qəbul etdiyi variant budur ki, Zəngəzur dəhlizi Ermənistanın suverenliyi altında fəaliyyət göstərsin, gömrük-sərhəd nəzarəti İrəvanda qalsın. Ona görə də İran Ermənistanın nəzarətindən çıxarılmış, faktiki olaraq başqa güclərin kontrolunda olan dəhlizi qəbul etmir. Yəni İranın "qırmızı xətti" suverenlik prinsipi pərdəsi altında öz təsirini qorumaqdır. Bu incəlik vacibdir, çünki bu, həm də İranın hansı güzəştlərə gedə biləcəyini göstərir.

İranın narahatlığının yarısı xaricdə deyil, daxildədir. İranda yaşayan azərbaycanlı əhalinin sayı Azərbaycan Respublikasının əhalisindən qat-qat çoxdur. Güclü, uğurlu, müstəqil və Türkiyə ilə sıx bağlı bir Azərbaycan dövləti İranın öz azərbaycanlı vətəndaşları üçün cəlbedici alternativ model rolunu oynaya bilər. 2020-ci il müharibəsi zamanı Təbriz və digər şəhərlərdəki küçə əhval-ruhiyyəsi bu həssaslığı açıq göstərdi.

Buna görə İranın Azərbaycana qarşı mövqeyi çox vaxt "kənar siyasət" kimi görünsə də, kökündə daxili təhlükəsizlik refleksidir. Bu, dini-ideoloji təsir vasitələrinə niyə müraciət olunduğunu da izah edir: din, sekulyar və güclü Azərbaycan modelinə qarşı qoyula bilən yeganə "universal" çərçivə kimi görülür.

Türkiyə faktoru: İran üçün "tarixi refleks"

İran–Türkiyə rəqabəti Səfəvi–Osmanlı dövrünə gedib çıxan uzun tarixi dinamikadır. Müasir dövrdə bu rəqabət Suriya, İraq, Qafqaz kimi məkanlarda özünü göstərir. Qafqaz İran üçün ən həssas yerdir, çünki birbaşa sərhədindədir və daxili əks-səda yaradır. İran Türkiyə nüfuzunun Qafqazdan Orta Asiyaya doğru "Türk dünyası dəhlizi" şəklində uzanmasını öz cənub-şimal oxunu kəsən üfüqi bir xətt kimi görür. Yəni iki geosiyasi vektor fiziki olaraq Zəngəzur nöqtəsində toqquşur.

Burada vacib bir həqiqət var ki, onu nəzərdən qaçırmaq olmaz. İran rəsmiləri Azərbaycanla real iqtisadi əməkdaşlığın olduğunu da tez-tez xatırladırlar. Rəşt–Astara dəmir yolu, enerji svopları, Araz üzərində körpü layihələri bu siyahının başında gəlir. İran hətta alternativ marşrut təklif edir, Zəngəzur əvəzinə öz ərazisindən keçən Araz dəhlizi (Naxçıvanı İran torpağı üzərindən bağlamaq). Bu, İranın "biz bağlamağa deyil, kontrola qarşıyıq" kimi siyasi gedişini təsdiq edir.

İranın narahatlığı sadəcə "Türkiyə–Azərbaycan oxunun güclənməsi" deyil, bu, üç qatın - coğrafi manevr sahəsinin daralmasının, regionda vasitəçi/nəzarətçi rolunun itməsinin və ən əsası, daxildəki azərbaycanlı-türk amilinin yaratdığı dərin təhlükəsizlik refleksinin eyni anda birləşməsidir.

Məhz bu üçüncü qat İranın mövqeyini digər oyunçulardan, məsələn, yalnız iqtisadi-geosiyasi maraqla hərəkət edən Rusiyadan fərqləndirir və onu daha emosional və prinsipial edir.

Rusiyanın əsas maraqı Qafqazda vasitəçi/hakim rolunu qorumaqdır. Hər bir regional məsələdə "Moskvasız həll olmasın" prinsipidir. Orta Dəhlizin güclənməsi Rusiyanın tranzit monopoliyasını və sanksiya dövründə Qafqazı yan keçən marşrutları gücləndirir. Moskvanın taktikası isə "tatus-kvo"nu dondurmaq, tərəfləri bir-birindən asılı saxlamaqdır.

Burada vacib nüans Türkiyənin dövlət siyasətinin Azərbaycanla maksimum əməkdaşlıq üzərində qurulmasıdır (Şuşa Bəyannaməsi, hərbi-texniki əməkdaşlıq, Orta Dəhliz, Türk Dövlətləri Təşkilatı). Türkiyə üçün güclü Azərbaycan həm enerji, həm Türk dünyası inteqrasiyası, həm də regional nüfuz baxımından qazancdır, itki deyil.

"Hicab savaşı"nın pərdəarxası

Azərbaycan dünyəvi (sekulyar) dövlət modelini əsas götürür. Təhsil müəssisələrində geyim qaydaları, dini radikalizmlə mübarizə, xarici dini təsirlərin məhdudlaşdırılması bu modelin bir hissəsidir. Dini mövzuların bəzən xarici informasiya təsirinin alətinə çevrilməsi mümkün ssenaridir: cəmiyyət daxilində bölücü mövzular (din, kimlik, geyim) qeyri-dövlət aktorları və xarici mərkəzlər tərəfindən gücləndirilə bilər.

Burada dövlət siyasəti ilə sosial median, qeyri-rəsmi aktorları fərqləndirmək çətindir. Türkiyədə AKP-yə yaxın bəzi media və şəxslərin bəyanatları ilə Türkiyə dövlətinin rəsmi mövqeyi eyni şey deyil. Kimin pərdə arxasında olduğu barədə qəti ittihamlar konkret, təsdiqlənmiş sübut tələb edir. Bu sahədə çoxlu dezinformasiya və emosional spekulyasiya var.

İnformasiya müstəvisindəki narazılıqlar dövrü xarakter daşıyır və konkret hadisələr (bəyanat, ərazi məsələsi, dini mövzu) zamanı alovlanır, sonra sönür. Lakin strateji səviyyədə Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığının pozulması üçün hər iki tərəfin maraqları yoxdur. Real "savaş" region oyunçularının (İran, Rusiya və qlobal aktorların) Azərbaycanın yüksələn rolunu məhdudlaşdırmaq istəyi ilə Azərbaycanın müstəqil subyekt kimi möhkəmlənməsi arasındadır.

Əgər söhbət Türkiyə dövləti ilə Azərbaycan arasında real qırılmadan gedirsə — belə bir ssenari ehtimal olunmur, çünki hər iki tərəf itirər, qazanan isə üçüncü oyunçular (status-kvodan faydalanan mərkəzlər) olar. Azərbaycanın cəmiyyəti nə qədər konsolidasiya olunursa (bölücü mövzulara qarşı dayanıqlıdırsa), bu cür kampaniyalar bir o qədər təsirsiz qalır və onları yürüdən tərəf uduzur. Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərinin gərginşəlməsindən faydalanacaq regional rəqiblər, Qafqazda öz nüfuzunu bərpa etmək istəyən mərkəzlərdir.

Strateji nəticə isə budur, real toqquşma iki qardaş ölkə arasında deyil, güclü, müstəqil Azərbaycan ideyası ilə onu məcburi vasitəçilərə asılı saxlamaq istəyən mərkəzlər arasındadır.

V.VƏLİLİ