Hörmüzdə kritik ssenari: neft 200 dollara yüksəlir

Hörmüz boğazı dünya enerji ticarətinin ən strateji nöqtələrindən biri hesab olunur və burada yaranacaq hər hansı hərbi-siyasi gərginlik qlobal iqtisadi sistemdə domino effekti yarada biləcək gücdədir. Bu marşrutdan gündəlik dünya neft və LNG qaz daşımalarının təxminən beşdə biri keçir və bu səbəbdən bölgədə blokada və ya hərbi müdaxilə ehtimalı belə bazarların dərhal reaksiya verməsinə kifayət edir.

Təsvir edilən ssenaridə ABŞ və İran arasında danışıqların tamamilə nəticəsiz qalması və Hörmüz boğazında hərbi nəzarət və ya blokada tətbiq olunması qlobal enerji təchizatında ciddi qeyri-müəyyənlik yaradır. Neft bazarları isə təbiət etibarilə gələcək gözləntilərə həssasdır və fiziki təchizat hələ tam dayanmadan belə qiymətlər artıq sürətlə yüksəlməyə başlayır. Bu, “gözlənilən çatışmazlıq” fenomeni ilə izah olunur.

Belə bir vəziyyətdə neftin 100 dollar həddini aşması bazarın artıq ciddi risk rejiminə keçdiyini göstərir. Bu mərhələdə investorlar real tədarükün nə qədər azalacağını deyil, ümumiyyətlə tədarük zəncirinin nə qədər etibarlı qalacağını qiymətləndirirlər. Qısa müddətdə qiymətlərin kəskin artması əsasən panik alqı-satqıları, riskdən qaçış davranışı və spekulyativ əməliyyatlarla bağlı olur.

Lakin 200 dollar kimi ekstremal qiymət səviyyələri yalnız emosional bazar reaksiyası ilə deyil, uzunmüddətli və genişmiqyaslı tədarük pozuntusu ilə mümkün ola bilər. Əgər Hörmüz boğazı uzun müddət bağlı qalarsa və alternativ marşrutlar bu boşluğu tam kompensasiya edə bilməzsə, o zaman qlobal neft balansı ciddi şəkildə pozula bilər. Bununla belə, tarix göstərir ki, belə hallarda bazar mexanizmləri də hərəkətə keçir: strateji neft ehtiyatlarının istifadəsi, digər istehsalçı ölkələrin hasilatı artırması və logistika yönləndirmələri qiymətlərin daha da kəskin yüksəlməsinin qarşısını qismən alır.

Neft qiymətlərinin yüksəlməsi yalnız enerji sektorunu deyil, qlobal iqtisadiyyatın bütün strukturunu təsir altına alır. Neft demək olar ki, bütün sənaye sahələrinin xərclərində dolayı və ya birbaşa iştirak edir. Nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, istehsal və logistika xərclərinin artması nəticə etibarilə ümumi inflyasiyanı yüksəldir. Bu isə mərkəzi bankları faiz artımı kimi sərt monetar siyasətlərə yönləndirə bilər ki, bu da iqtisadi artımı ləngidir.

Belə böhranlı şəraitdə valyuta bazarlarında da ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Enerji ixrac edən ölkələrin valyutaları adətən güclənir, çünki onların ixrac gəlirləri artır. Əksinə, enerji idxalından asılı olan ölkələrdə valyuta təzyiqi artır. ABŞ dolları isə qlobal maliyyə sistemində “təhlükəsiz liman” funksiyasını gücləndirir və investorların riskli aktivlərdən çıxaraq dollaryönümlü aktivlərə keçməsi tendensiyası güclənir.
Azərbaycan kimi enerji ixrac edən ölkələr üçün bu ssenari ikili təsir yaradır. Bir tərəfdən neft qiymətlərinin artması büdcə gəlirlərini və valyuta daxilolmalarını yüksəldə bilər. Digər tərəfdən isə qlobal inflyasiyanın artması idxal olunan məhsulların bahalaşmasına səbəb olur və daxili bazarda qiymət təzyiqləri yaradır. Bu vəziyyət iqtisadi tarazlığın qorunmasını daha da çətinləşdirir.

Uzunmüddətli perspektivdə isə belə geosiyasi şoklar qlobal enerji sistemində struktur dəyişiklikləri sürətləndirir. Dövlətlər alternativ enerji mənbələrinə daha çox sərmayə yönəldir, tədarük zəncirlərini diversifikasiya etməyə çalışır və strateji ehtiyat mexanizmlərini gücləndirir. Eyni zamanda, yeni neft ixrac marşrutları və regional enerji əməkdaşlıqları daha da aktuallaşır.

Yəni Hörmüz boğazında hərbi blokada kimi bir ssenari yalnız enerji qiymətlərini deyil, bütövlükdə qlobal iqtisadi sabitliyi sarsıda biləcək potensiala malikdir. Qısa müddətdə kəskin qiymət artımı və yüksək volatillik qaçılmaz görünür, lakin uzun müddətdə bazarların uyğunlaşma mexanizmləri və siyasi kompromis axtarışları sistemi yenidən tarazlığa gətirməyə çalışır.

A. Nəsirli