Hümmət Əliyev: “Mediasiya ədalətə qısa yoldur” MÜSAHİBƏ

Azərbaycan cəmiyyətində mübahisələrin məhkəmədənkənar həlli istiqamətində aparılan islahatlar arasında mediasiyanın rolu getdikcə artır. Hüquqi maarifləndirmənin zəif olduğu mühitdə mediasiya həm maarifləndirir, həm də qarşıdurmanı dinc yolla aradan qaldırır.

Bu sahədə təcrübəli mediator Hümmət Əliyev Bakıvaxtı.az-a verdiyi müsahibədə ölkədə mediasiyanın prinsipləri, problemləri və gələcək perspektivləri barədə ətraflı danışıb.

- İlk sualımız klassikdir: Mediasiyanın könüllülük prinsipi ilə bəzi hallarda tətbiq olunan “məcburilik” arasında ziddiyyət necə tənzimlənir?

- Mediasiya, əslində, qarşılıqlı razılaşmaya əsaslanan prosesdir. “Məcburi mediasiya” ifadəsi çoxlarını çaşdıra bilər. Amma əslində burada söhbət yalnız ilkin mediasiya sessiyasının məcburiliyindən gedir. Yəni tərəflər sadəcə bir dəfə mediatorla görüşüb, prosesin mahiyyəti barədə məlumat almalıdırlar. Bundan sonra davam etmək və ya imtina etmək tam könüllü olur. Bu yanaşma həm maarifləndirmə məqsədi daşıyır, həm də mübahisənin məhkəməyə getmədən həll imkanlarını təqdim edir. Qanunverici burada çox zərif tarazlıq yaradıb.

- Bəs bu ilkin sessiya mərhələsi praktiki olaraq necə işləyir? Tərəflər həqiqətən fayda götürürmü?

- Əlbəttə. Tərəflər çox vaxt hüquqi mübahisələrin təbiətini tam anlamırlar. İMS - yəni ilkin mediasiya sessiyası - onlara bu imkanı verir. Mediator tərəflərə sadə dillə izah edir ki, alternativ nədir, nəticələr nə ola bilər. Maraqlısı budur ki, bəzi hallarda tərəflər bu qısa sessiyanın sonunda öz aralarında razılaşmaya belə gələ bilirlər. Əslində məqsəd məhkəməni yükləmək deyil, tərəflərə seçim verməkdir.

- Bəzən mediasiya sazişi bağlanır, amma tərəflərdən biri onu yerinə yetirmir. Bu zaman nə baş verir?

- Doğrudur, mediasiya sazişi könüllü icraya əsaslanır. Ancaq əgər tərəflərdən biri öhdəliyini yerinə yetirmirsə, qarşı tərəf bu sazişi məhkəməyə təqdim edə və onun təsdiqini istəyə bilər. Məhkəmə onu təsdiqlədikdən sonra icra vərəqəsi alınır və dövlət icra orqanları vasitəsilə məcburi icraya başlanılır. Lakin burada diqqət edilməli cəhət budur: sazişin məzmunu hüquqa və əxlaqa zidd olmamalıdır. Əks halda, məhkəmə təsdiqləməyə bilər.

- Hüquqi bərabərlik prinsipi necə qorunur? Tərəflərdən biri hüquqi cəhətdən zəifdirsə, nə olur?

- Bu, bizim ən çox diqqət etdiyimiz məsələlərdən biridir. Tərəflərdən biri hüquqi baxımdan savadsız və ya zəifdirsə, mediator ona əlavə izah verir, hüquqi terminləri sadələşdirir. Eyni zamanda hər bir tərəfin hüquqi məsləhət almaq hüququ var və mediator bunu xatırladır. Hətta bəzən prosesə fasilə verilir ki, hüquqi yardım alsınlar. Biz mediasiyada heç vaxt tərəflərdən birini digəri qarşısında zəif duruma salmamalıyıq. Əgər belə risk varsa, biz prosesi dayandırırıq.

- Cinayət xarakterli elementlər olan mübahisələrdə mediasiyanın tətbiqi mümkündürmü?

- Mediasiya, əsasən, mülki, ailə və əmək münasibətlərində tətbiq olunur. Cinayət xarakterli məsələlərdə bu proses çox həssasdır. Qanunvericilik birbaşa cinayət işlərinin mediasiya ilə həllini nəzərdə tutmur. Amma bəzi hallarda - məsələn, xüsusi ittiham qaydasında olan yüngül cinayətlərdə və ya ziyanla bağlı mülki iddialarda mediasiya mümkündür. Bununla belə, cinayət elementli mübahisələrdə mediasiya ciddi hüquqi və etik risklər daşıyır: zərərçəkənin hüquqları pozula bilər, cəzasızlıq hissi yarana bilər. Ona görə biz bu cür hallarda çox ehtiyatlı davranırıq.

- Son olaraq, mediasiya sazişi ilə məhkəmə qətnaməsi arasında hansı əsas hüquqi fərqləri qeyd edərdiniz?

- Çox yaxşı sualdır. Mediasiya sazişi tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə formalaşır. Onlar qərarı özləri verirlər. Məhkəmə qətnaməsi isə dövlətin hüquqi iradəsidir - hakimin tətbiq etdiyi hüquq normalarına əsaslanır. Birincisi çevik və konfidensialdır, ikincisi isə rəsmi və məcburidir. Mediasiya razılaşması icra sənədi deyil, lakin məhkəmə tərəfindən təsdiqləndikdən sonra hüquqi qüvvəyə minə bilər. Yəni hüquqi legitimlik baxımından fərqli mənbələrə əsaslanırlar: biri azad iradəyə, digəri dövlətin hökmünə.

Mediasiya insanların bir-biri ilə danışmaq bacarığını bərpa edən bir prosesdir. Hüquqla yanaşı, emosiyalarla işləyirik. Cəmiyyət mediasiyanı nə qədər yaxşı anlayarsa, mübahisələr bir o qədər az zərər və daha çox ədalətlə həll olunar.

Əli Hüseynov