İctimai iqlimin anomaliyası

Professor Niyazi Mehdinin vəfatı onu tanıyanları çox sarsıtdı. "Sevənlərini sarsıtdı" demirəm. Çünki onu tanıyanların hamısı Niyazi Mehdini sevirdi. Xüsusilə, dostları və tələbələri. Doğmaları isə, təbii ki, öz yerində.

Dünən Təzəpir məscidində Niyazi Mehdi üçün mərasim vardı. O mərasimdə Azərbaycanın azadlıqsevər, sayğıdəyər ziyalıarını gördüm. Tələbələrini gördüm. Çox adam vardı. Həm də çox dəyərli insanlar.

Bu, təkcə hüzr mərasimi yox, Niyazi Mehdinin Niyazi Mehdisiz ilk dost məclisi idi. Həm də məkanın imkan verdiyi qədər geniş tərkibdə. Ayrıca, mərasim zalının girişində Niyazi Mehdinin özünün yazdığı öz həyat hekayəsi - "Mən" olmağımın tarixçəsi" adlı kitabının nüsxələri düzülmüşdü. Mərasimə gələnlərə həmin memuarın bir nüsxəsi verilirdi.

"Qanun" nəşrlər evi, şəxsən Şahbaz Xuduoğlu çox sağ olsun! Çox nəcib bir ənənənin başlanğıcını qoyublar: dünyadan köçən ziyalının kitablarını ehsan kimi mərasimə gələnlərə payladılar. Mənə də bir nüsxə verdilər, o anda ürəyimdən bir arzu keçdi: "Kaş son günümdə mənim üçün də belə bir ehsan verilə". Aktyorları, rejissorları, musiqi ifaçılarını alqışlarla yola salmaq ənənəsi də çox yerindədir.

Ümumiyyətlə, başqa insanların, insanlığın həyatına zərif, qiymətli toxunuşlar etmiş hər kəsin son mənzilə alqışlarla uğurlanması yaxşı adətdir. Mütləq deyil ki, sənətçi olsun. O, lap çəkməçi də ola bilər, ədalətli hakim də ola bilər, yüksək səviyyəli həkim də, müəllim də, hətta siyasətçi də ola bilər. Amma professor Niyazi Mehdi kimi alimin, filosofun, fikir adamının hüzr, anım mərasimində onun kitabının olması ayrıca yerinə düşür. Bu yolla bəlkə insanlar bir-birinin kitabını oxuya. Heç olmasa, kitab müəllifinin ölümündən sonra.

Bu, əlbəttə, giley-güzar deyil; realııq belədir. Bir maraqlı deyim var: "Təbəssümünlə müdafiə olun, susqunluğunla hücum et, biganəliyinlə qalib gəl". Bu, düşmənçilik edənlər arasındakı münasibətlərə aiddir, təbii ki. Amma dostlar, həmkarlar arasında olan bağlar başqa davranış tələb edir. Ziyalıların ekstra məğlubiyyətə ehtiyacı yoxdur; ziyalılar obsuz da, Lev Tolstoyun təbirincə desək, taleyin məğlub elədiyi adamlardır. Ona görə ziyalıya biganəlik onu artıq məğlub etmir, öldürür.

Mən Niyazi Mehdinin həmkarları sayılan xeyli alimi bu məclisdə görə bilmədim. Mənim düşüncəmə görə, Niyazi Mehdiyə ehtiramını göstərmək üçün Elmlər Akademiyasının rəhbərləri olmalıydı bu məclisdə. Rektorlar gəlməliydi. (Kamal Abdulladan başqa rektor yoxdur bu ölkədə?! Niyə Kamal Abdulla gələ bilir bu ziyalı məclisinə, başqaları yox?!)

Elm və Təhsil Nazirliyindən, Mədəniyyət Nazirliyindən, Yazıçılar Birliyindən və sair qurumlardan rəsmi şəxslər gəlib iştirak etməliydi.

Bilirsiniz, bir nəhəng fikir adamı dünyadan köçür. Bu, elə-belə balaca məsələ deyil. Adi ölüm deyil e bu. Dünya fikrin üzərindədir; hər cür inkişaf proqressiv fikrin nəticəsidir. Ona görə də fikir adamlarının varlığında da, yoxluğunda da onlara xüsusi sayğı olmalıdır. Dəyər verilməlidir. Amma ...

Nə isə.

Əslində Niyazi Mehdi heç kimdən heç nə gözləmirdi də, istəmirdi də. Onu yaşadan içindəki ucsuz-bucaqsız azadlıq hissi idi. Elə öldürən də, yəqin ki, cəmiyyət miqyasında azadlıq həsrəti oldu. Fərd olaraq Niyazi Mehdinin, yaxud onun kimi başqa birisinin daxili azadlığı nə qədər qiymətli olsa da, itaətkar çoxluğun içində çox darıxır bu azadlıq.

İtaətkar demişkən, yenə o məsələyə qayıdıram. Bəzi insanlar "yuxarı"dan, ya da kənardan o qədər çox şeyin tapşırığını almağa öyrəşib ki, elə bilir hər şeyin tapşırığını almağa ehtiyac var.

Axı, məsələn, Milli Elmlər Akademiyasının prezidentinə kim tapşırıb ki, dünyadan köçən elm adamları arasında seçim eləsin: filankəs "özümüzünküdür", onun məclinə get, "özgə"ninkinə getmə.

Deyilməyib axı.

Elə nüanslar var, hətta "dağ boyda" akademiklər də dərk edə bilməyib.

Bilirsiniz, bəzi adamlar elə bilir, sərhədi hardan gəldi keçmək üçündür, bəzi adamlar da elə bilir ki, sərhəd heç yerdən keçməmək üçündür. Amma işin doğrusu budur: sərhəd qadağan olunmamış yerdən keçmək, qadağan olunmuş yerdən keçməmək üçündür. Bu, dövlətlərin də sərhədlərinə aiddir, insanların da. Nəticədə dövlət də insanlar deməkdir axı. Bir çox insanlar özü öz "sərhəd"lərini içəridən elə bərk-bərk bağlayıb oturub ki, istəyəndə heç özü də o qapalı dairədən çıxa bilmir. Ya da ən pisi: heç çıxmaq da istəmir.

...Yerji Koşinskinin "Boyalı quş" romanındakı epizodu xatırladım: dovşanları bağlı qəfəsdə o qədər uzun müddət saxlamışdılar, qəfəsin qapısı açıq qalanda da bayıra çıxmaqdan qorxurdular.

Bu qorxunun əslində daha dərin səbəbi var: o dovşanlar öz doğma mühitindən - vəhşi təbiətdən çoxdan və çox "dərindən" qopmuşdular. Yenidən doğma mühitə - təbiətə qayıtmaq onları qorxudurdu. Düşünürdülər: "Qəfəs məni təhlükədən qoruyur, yeməyim, suyum hazır gəlir. Təbiətə çıxsam, gərək özüm özümü həm qoruyam, həm də öz qidamı tapam. Ən yaxşısı elə yenə qəfəsin içində oturmaqdır". Amma bu dovşanlar anlamır ki, onun üçün ən təhlükəli yer elə bu qəfəsin özüdür; təbiətdə dovşan bəbirə, canavara, çaqqala rast gəlincəyə qədər təhlükəsiz yaşayır. Hətta bəlkə qaçıb canını qurtara da bilər. Qəfəsdə oturan dovşanın isə ömrü qəfəs sahibinin insafına və iştahına qalmış. Qəfəs dovşanı başa düşmür ki, bu "havayı" kələm, bu kök onu kökəltmək üçündür. Qəfəs yiyəsi istənilən an qəfəsdəkini bişirib yemək istəyə bilər. Dovşan bilmir ki, ən təhlükəlisi qabağına hazır gələn o kələmi, kökü itirmək deyil, azadlığı itirməkdir. Çünki ləyaqətli həyatın kökündə "havayı" gələn kök dayanmır, azadlıq dayanır.

Qısası: məsələ təkcə Niyazi Mehdinin hüzr mərasiminə gəlib-gəlməməkdə deyil, bütövlükdə ictimai iqlimdəki anomaliyalarda, ifrat dəyişmələrdədir.

Biz təbiətdə qlobal istiləşmədən qorxuruq. Ancaq əslində paralel bir proses də var: dünya boyunca insan cəmiyyətində - insanlar arasında qlobal soyuqlaşma, deyəsən, daha sürətlə irəliləyir. Bəşəriyyət daxilində bu dərəcədə "soyuqlaşma" olmasaydı, bu qədər "qaynar nöqtələr" - isti müharibələr də olmazdı. Bax, bu qlobal "soyuqlaşma" bizə də sirayət edib; bizi də bir-birimizə calayan tellər, birləşdirən bağlar, cəmiyyətin iç şəbəkəsi yavaş-yavaş (bəlkə də, əksinə, sürətlə) qopub dağılır.

Dünyadan gedən filosof dünyanın dəyəridir; bizimkidir, amma hamınındır. Çünki əsl fikir adamları hər gün doğulmur. Sağlığında da, yoxluğunda da qiymətini saxlayır.

Bir də əsl fikir adamı, əsl aydın hər gün doğulmadığı kimi, hər gün ölmür də. Dünyaya gələnin bir gün bütün mənalarda böyüyüb Niyazi Mehdi olacağını bilmirdik; kim olacağından xəbərimiz yox idi. Amma dünyadan gedəndə onun kim olduğunu bilirdik axı. Əslində kim olduğunu bildiyimiz insanlara - miqyaslı şəxsiyyətlərə son günündə də qiymət verməyəcəyiksə, onda biz özümüz kimik?!

Bahəddin Həzi, bizimyol.info