Xaricdə saxta təhsil: Valideynlər xəbərsiz, tələbələr savadsız EKSPERT RƏYİ

Gənclərimiz xaricdə imtahansız universitetlərə qəbul olunur, nəticədə diplomlar faydasız olur

Sentyabr ayında xarici diplom tanınması üzrə 751 müraciətçinin 643-ü barədə müsbət qərar verilərək müvafiq şəhadətnamələr təqdim edilib, 108 nəfərin  müraciəti isə mənfi qərarla yekunlaşıb. Bu barədə Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyi məlumat yayıb. 

Bildirilib ki, mənfi qərarla yekunlaşan müraciətlərə nümunə olaraq 58 fakt üzrə tədris yükünü mənimsəmək üçün təhsil aldığı ölkənin ərazisində tələb olunan normativdən az olma, 28 əhəmiyyətli fərq (kredit sayı), 9 tədris yükünü mənimsəmək üçün təhsil aldığı ölkənin ərazisində tələb olunan normativdən az olma və əhəmiyyətli fərq (kredit sayı), 5 akkreditasiyasız ali təhsil müəssisəsi, 3 təhsilalma forması, 2 autentik (həqiqi) olmayan diplom, 1 akkreditasiyasız ali təhsil müəssisəsi və tədris yükünü mənimsəmək üçün təhsil aldığı ölkənin ərazisində tələb olunan normativdən az olma, 1 əczaçılıq ixtisası (qiyabi təhsilalma formasında), 1 tibb bacısı (qardaşı) işi (qiyabi təhsilalma formasında) ixtisasını göstərmək mümkündür. Ölkələr üzrə Türkiyə Cümhuriyyətindən 292, Rusiya Federasiyasından 176, Ukraynadan 123, Gürcüstandan 36, Belarus Respublikasından 23, Birləşmiş Krallıqdan 23, Amerika Birləşmiş Ştatlarından 10, İtaliya, Latviya respublikalarının və Macarıstanın hər birindən 6, Çex, Litva və Polşa respublikalarının hər birindən 5, Almaniya Federativ və Çin Xalq respublikalarının hər birindən 4, Belçika və Niderland krallıqları, İsveçrə Konfederasiyası və Koreya Respublikasının hər birindən 3, İspaniya Krallığı, Fransa, Qambiya və Qazaxıstan respublikalarının hər birindən 2, Pakistan İslam Respublikası, Avstriya, Estoniya, Qırğız respublikaları, Kanada, Malayziya, Yaponiya və Səudiyyə Ərəbistan Krallığının hər birindən 1 müraciət qeydə alınıb. Ən çox müraciət olunan ixtisaslara gəlincə, hüquqşünaslıq üzrə 103, iqtisadiyyat üzrə 47, maliyyə üzrə 46, tibb və səhiyyə ixtisasları üzrə 44, biznesin idarə edilməsi üzrə 40 müraciət qeydə alınıb.

Göründüyü kimi ali təhsil diplomlarının tanınması ilə bağlı problemlər yaxın qonşularımızla daha çox yaşanır. Statistika göstərir ki, qardaş Türkiyə, Gürcüstan, Rusiya Federasiyası, Ukrayna, Belarus həmişəki kimi ön sıralardadır. Ölkə daxilində ali məktəblərə qəbul imtahanlarında uğur qazan bilməyənlərin daha çox üz tutduğu məhz bu ölkələrin ali təhsil müəssisələridir. Fəqət soydaşlarımızın bir neçə il ərzində böyük məbləğdə vəsait xərcləyib əldə etdikləri diplomların tanınması sual altına düşür. Xatırladaq ki, Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri Tural Əhmədov da bu barədə açıqlama verərək sertifikasiya imtahanlarında uğursuz nəticələrin əksəriyyətinin Rusiya, Türkiyə və Gürcüstanın ali təhsil müəssisələri məzunlarına aid olduğunu bildirmişdi: “Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyinin sifarişi əsasında Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən 23 iyun 2025-ci il tarixində təşkil olunan peşə imtahanında “İbtidai sinif müəllimliyi” ixtisası üzrə iştirak edən namizədlərin 90 faizi uğursuz nəticə əldə edib. Sözügedən imtahanda həmin ixtisas üzrə 10 nəfərdən 9 nəfəri uğursuz nəticə göstərib, yalnız 1 iştirakçı uğurlu nəticə əldə edib. Uğursuz nəticələrin əsas hissəsi Rusiya Federasiyası, Türkiyə Cümhuriyyəti və Gürcüstanın ali təhsil müəssisələri məzunlarının payına düşür. Bu istiqamətdə TKTA tərəfindən aparılan təhlil göstərir ki, peşə imtahanında uğurlu nəticə əldə etməyən şəxslər əsasən ali təhsil müəssisələrinə hər hansı ciddi dəyərləndirmə olmadan, yalnız tam orta təhsili bitirmə barədə sənəd təqdim etməklə qəbul olunan şəxslərdir. Həmçinin, “Mühəndislik” ixtisası üzrə xaricdə əldə edilmiş kvalifikasiyaların son peşə imtahanının nəticələrinə görə müvəffəqiyyət göstəricisi cəmi 21 faiz təşkil edir. “Mühəndislik” ixtisası üzrə keçirilən peşə imtahanının nəticələrinə əsasən, ümumilikdə 13 ixtisas göstəricisinə görə 89 nəfər imtahanda iştirak edib, onlardan yalnız 19 nəfəri (21faiz) uğurlu nəticə göstərib, digər 70 nəfəri isə (79 faiz) uğursuz olub. T.Əhmədov bildirib ki, uğursuz nəticələrin əsas hissəsi yenə də Ukrayna, Belarus Respublikası və Rusiya Federasiyası ali təhsil müəssisələri məzunlarının payına düşür. Yekun olaraq, xaricdə ali təhsil almaq istəyən şəxslərə və onların ailə üzvlərinə yuxarıda qeyd olunanları nəzərə almağı tövsiyə edirik”.

Təhsil məsələləri üzrə mütəxəssis Elçin Süleymanov Sherg.az-a açıqlamasında qeyd etdi ki, müxtəlif adlar altında fəaliyyət göstərən təhsil şirkətləri və müxtəlif kanallar vasitəsilə qeydiyyatı olan və ya olmayan xarici ölkə universitetlərinə imtahansız, yalnız attestatla tələbə qəbulu aparılması faktdır: 

- Və bu şəkildə aparılan qəbulla tələbə təhsil müddətində lazımi bilik və bacarıqlar əldə etmir. Gah dərslərdə iştirak edirlər, gah etmirlər, həmin ölkədə bir müddət qalır, sonra geri qayıdırlar, belə əsaslandırırlar ki, onlayn tədrisdən istifadə olunur, amma nəticədə görünür ki, tələbə lazımi biliklər əldə etməyib. Səthi bir təhsil alıb. Ona görə də onun əldə etdiyi diplom bilik səviyyəsi ilə uyğun gəlmir. Qeydiyyat, akkreditasiya məlumatlarının əks olunduğu universitetin leqallığının şübhə altında olması da prosesə təsir göstərir. Kvalifikasiya imtahanlarında iştirak etdikdə də bu şəxslər müvəffəq olmurlar. Valideynlər nəyəsə ümid edir, vəsait xərcləyir, təki övladlarının diplomu olsun. Amma tələbə nəsə öyrənibmi, ixtisasa yiyələnibmi, bu vacib məsələ arxa plana keçirilir. Valideynlər övladlarını hansı xarici ali məktəbə göndərdiklərini bilməlidir. Həmin ali məktəbin diplomları Azərbaycanda tanınırmı, əməkdaşlıq etdiyimiz ali məktəbdirmi, maraqlanmırlar, bilmirlər. Kor-koranə hərəkət edirlər. Nəticə də uğursuz olur.     

Təhsil eksperti qeyd etdi ki, xaricdə təhsil 2 qrupa bölünür. Birinci qrupda dövlət proqramı ilə, o ölkənin təqdim etdiyi təqaüd proqramı ilə təhsil alanlardır: 

- Bu namizədlər imtahanlarda yüksək nəticə əldə etdikdə, dil bacarıqlarını təqdim etdikdən sonra seçilirlər. Bu tələbələr təhsillərini başa vurub geri qayıtdıqda diplomların tanınması problem olmur. Aldıqları təhsilə ekvivalent olaraq dövlət müəssisələrində, müəyyən şirkətlərdə əmək fəaliyyəti ilə məşğul olurlar. Digər qrup isə ölkə daxilində ali məktəblərə daxil ola bilməyib attestatla qəbulun mümkün olduğu qonşu ölkə ali məktəblərinə gedənlərdir. Azərbaycanda Dövlət İmtahan Mərkəzinin təşkil etdiyi qəbul imtahanlarında keçid balı toplaya bilməyən, aşağı nəticə göstərənlərin xarici ölkələrin ali məktəblərində yüksək nəticə göstərməsi inandırıcı görünmür. Bu məsələdə təhsil aldıqları universitetin leqal və ya qeyri-leqal olması, həmçinin tələbənin həmin ali məktəbdə akkreditasiyadan keçməməsi, o ölkədə olmaması, imtina üçün əsas sayılır. Ola bilər universitet leqaldır, akkreditasiyası da var, amma şəxsin aldığı təhsil sertifikasiya imtahanındakı nəticələrlə müqayisədə özünü doğrultmur. Peşə imtahanında, kvalifikasiya üçün verdiyi imtahanda bilik və bacarıqlar üst-üstə düşmür. Burada hansı şərtlərlə ali məktəblərə qəbul da böyük əhəmiyyət kəsb edir, həmçinin ali məktəbi bitirmiş şəxsin bilik, bacarıq səviyyəsi də. Təhsil səviyyəsi yüksək olan, savadlı şəxs problemlə qarşılaşmır.