İlk “Cənubi Koreya Mərkəzi Asiya” sammitinin əhəmiyyəti

“Xarici işlər nazirləri səviyyəsində aparılan dialoqdan dövlət başçıları arasında görüşlər formatına keçid yalnız protokol qaydaları ilə şərtlənmir. Bu cür qərarlar mövcud əməkdaşlıq mexanizmləri artıq yeni çağırışların miqyasına uyğun gəlmədikdə qəbul edilir. Məhz buna görə qarşıdan gələn ilk “Cənubi Koreya – Mərkəzi Asiya” sammiti iki tərəf arasındakı münasibətlərdə mühüm mərhələni ifadə edir”. 

525.az xəbər verir ki, bu barədə Özbəkistan Respublikası Prezidenti yanında Strateji və Regionlararası Araşdırmalar İnstitutunun direktoru Eldor Aripov və Koreyanın Beynəlxalq Münasibətlər və Milli Təhlükəsizlik İnstitutunun (IFANS) direktoru Kanq Myun İlin ilk “Cənubi Koreya – Mərkəzi Asiya” sammiti: Nə üçün sammit bu gün xüsusilə əhəmiyyətlidir?” başlıqlı birgə məqaləsində deyilir.

Qeyd olunub ki, sammitin keçirildiyi günlərdə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Koreya Respublikasına dövlət səfəri də baş tutacaq.
Məqalədə bildirilib ki, “Cənubi Koreya – Mərkəzi Asiya” formatı yeni deyil. Təxminən iyirmi il ərzində bu format siyasi dialoq və praktiki əməkdaşlıq üçün mühüm platforma olaraq qalır. Bu müddət ərzində onun çərçivəsində çoxsaylı birgə təşəbbüslər həyata keçirilib. 

Bununla yanaşı, görüşlərin dövlət başçıları səviyyəsində keçirilməsi əməkdaşlıqda keyfiyyətcə yeni mərhələyə – ayrı-ayrı sahələr üzrə koordinasiyadan strateji qərarların qəbuluna keçidi nümayiş etdirir.

Seul üçün yeni format, həmçinin Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin mühüm strateji tərəfdaş kimi inkişaf etdirilməsinə və qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlığın qurulmasına qətiyyətli yanaşmanı əks etdirir. Bu, regional əməkdaşlığı daha da inkişaf etdirməklə yanaşı, güclü ikitərəfli münasibətləri inkişaf etdirməyi hədəfləyir.

Müəlliflərə görə, dialoqun səviyyəsinin yüksəldilməsi Koreya Respublikasının siyasətində qəfil baş vermiş dəyişikliklə deyil, iki əsas amilin vəhdəti ilə şərtlənir: Mərkəzi Asiyanın özünün transformasiyası və Seulun regionla strateji qarşılıqlı fəaliyyəti daha da dərinləşdirmək istəyi.

Son bir neçə ildə Mərkəzi Asiya region dövlətləri müstəqillik qazandıqdan bəri bəlkə də ən dərin transformasiya mərhələsini yaşayıb. Mərkəzi Asiya ölkələri qarşılıqlı etimadı əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirib, müntəzəm siyasi dialoqa institusional xarakter qazandırıb və praktiki regional əməkdaşlıq mexanizmlərini işə salıblar.

Nəticədə, Mərkəzi Asiya getdikcə daha çox yalnız coğrafi məkan kimi deyil, həm də ortaq prioritetləri irəli sürə və strateji səviyyədə daha əlaqələndirilmiş şəkildə hərəkət edə bilən vahid bir bölgə kimi qəbul edilir.

Onların fikrincə, bu fonda Koreya Respublikasının bölgəyə artan marağı təsadüfi deyil. Koreya Respublikasının iqtisadi rəqabət qabiliyyəti getdikcə təkcə texnoloji liderlikdən deyil, həm də təchizat zəncirlərinin dayanıqlığından, istehsal şəbəkələrinin şaxələndirilməsindən və etibarlı uzunmüddətli tərəfdaşlıqların mövcudluğundan asılıdır. Buna görə də, Seul strateji əhəmiyyət daşıyan resursların, sənaye və insan kapitalı potensialının və siyasi sabitliyin kombinasiyasını təklif edə biləcək tərəfdaşlar axtarır.

Bununla yanaşı, Koreya Respublikasının yanaşmasını yalnız resursların axtarışı və ya bazarlara çıxışın təmin edilməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Onun müqayisəli üstünlüyü texnologiya və bilik mübadiləsi, potensialın inkişaf etdirilməsi, sənayenin şaxələndirilməsi, eləcə də təhlükəsiz və dayanıqlı təchizat zəncirlərinin formalaşdırılması vasitəsilə əlavə dəyərin birgə yaradılmasından ibarətdir.

Mərkəzi Asiya tədricən belə tərəfdaşlardan birinə çevrilir. Öz növbəsində, Koreya Respublikası region dövlətlərinin iqtisadiyyatlarını şaxələndirməsində və qlobal dəyər zəncirlərinin daha yüksək mərhələlərinə yüksəlməsində etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edə bilər.

Qeyd olunub ki, bu gün Mərkəzi Asiya Avrasiyada ən yüksək artım potensialına malik bazarlardan birinə çevrilir. Regionun ümumi əhalisinin sayı 85 milyonu ötüb və onların yarıdan çoxunun yaşı 30-dan aşağıdır. Bununla yanaşı, son illərdə Mərkəzi Asiya dövlətlərinin iqtisadiyyatları sabit artım tempini qoruyur.

Demoqrafik dinamizmin, daxili bazarların genişlənməsinin və regional qarşılıqlı əlaqələrin güclənməsinin vəhdəti həm qlobal investorların, həm də texnoloji inkişafa yönəlmiş ölkələrin Mərkəzi Asiyaya dair təsəvvürlərini dəyişir.

Özbəkistan bu transformasiya prosesində mühüm və aparıcı yer tutur.

Prezident Şavkat Mirziyoyevin həyata keçirdiyi açıqlıq və fəal regional əməkdaşlıq siyasəti Mərkəzi Asiyanın həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsinin əsas amillərindən birinə çevrilib. Əhalisi təxminən 38 milyon nəfər olan və bununla regionun ümumi əhalisinin demək olar ki, yarısını təşkil edən Özbəkistan Mərkəzi Asiyada dialoqun inkişafında, qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmləndirilməsində və praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsində aparıcı rol oynayır.

Ölkə, həmçinin Koreya Respublikası ilə tərəfdaşlığını daha da dərinləşdirib. Son səkkiz il ərzində ticarət dövriyyəsi təxminən iki dəfə artıb. Hazırda Özbəkistanda Koreya kapitalının iştirakı ilə 700-ə yaxın müəssisə fəaliyyət göstərir, Koreya investisiyalarının ümumi həcmi isə 8 milyard ABŞ dollarını ötüb. Koreya şirkətləri energetika, kimya sənayesi, maşınqayırma, səhiyyə, rəqəmsal texnologiyalar və təhsil də daxil olmaqla geniş spektrli sahələrdə fəaliyyət göstərirlər.

Xalqlar arasında əlaqələr də az əhəmiyyət daşımır. Özbəkistanda postsovet məkanında ən böyük Koreya diasporu yaşayır və onun sayı təxminən 170 min nəfərdir. Ölkədə aparıcı Koreya universitetlərinin filiallarının fəaliyyət göstərməsi də ikitərəfli əməkdaşlığın uzunmüddətli və çoxşaxəli xarakterini bir daha nümayiş etdirir.

Müəlliflər hesab edirlər ki, bu humanitar əlaqələr tərəfdaşlığa xüsusi dərinlik qazandırır. Mərkəzi Asiyanın etnik koreyalıları – Koryo-saram – yalnız ortaq tarixin canlı yaddaşı deyil, həm də iki cəmiyyət arasında mühüm əlaqələndirici körpüdür. Təhsil mübadiləsinin və peşəkar mobilliyin genişləndirilməsi bu əlaqələrin gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanmasına və daha da möhkəmləndirilməsinə imkan verəcək.
Lakin bu tərəfdaşlığın əhəmiyyəti heç də yalnız yuxarıda qeyd olunan göstəricilərlə məhdudlaşmır.

Mərkəzi Asiya üçün Koreya Respublikası uğurlu modernləşmənin dünyadakı ən təsirli nümunələrindən biridir. Cəmi bir nəsil ərzində ölkə inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatdan dünyanın aparıcı texnoloji güclərindən birinə çevrilib. Genişmiqyaslı iqtisadi islahatlar həyata keçirən, sənayenin modernləşdirilməsini və rəqəmsal transformasiyanı sürətləndirən region üçün Koreya təcrübəsi yalnız öyrənilməsi mümkün olan bir model kimi deyil, həm də dövlət siyasətinin formalaşdırılması və institusional inkişaf istiqamətində praktiki yanaşmaların mühüm mənbəyi kimi xüsusi maraq kəsb edir.

Məhz bu kontekstdə ilk “Cənubi Koreya – Mərkəzi Asiya” sammitinin dövlət başçıları səviyyəsində keçirilməsinin əhəmiyyəti cari diplomatik gündəmin çərçivələrini əhəmiyyətli dərəcədə aşır.

Sammit sadə, lakin mühüm bir reallığı əks etdirir: Koreya Respublikası ilə Mərkəzi Asiya arasındakı münasibətlər artıq elə yetkinlik səviyyəsinə çatıb ki, gələcək tərəqqi ayrı-ayrı layihələrin sayının artırılmasından deyil, vahid uzunmüddətli strateji baxışın formalaşdırılmasından asılıdır.
Əgər son iki onillik əməkdaşlığın möhkəm təməlinin formalaşdırılmasına həsr olunubsa, qarşıdakı onillikdə tərəflər səylərini süni intellekt, rəqəmsal transformasiya, kritik əhəmiyyətli faydalı qazıntılar, “yaşıl” infrastruktur, sənaye kooperasiyası və insan kapitalının inkişafı kimi yeni iqtisadi dövrün çağırışlarına birgə cavabların hazırlanmasına yönəltməlidirlər.

Qarşıdan gələn sammitin daha geniş əhəmiyyəti də məhz bundan ibarətdir.

Sammitin tarixi əhəmiyyəti yalnız onun region dövlətlərinin liderlərini ilk dəfə bir araya gətirməsində deyil, həm də miqyası artıq mövcud institusional çərçivələri aşan tərəfdaşlığın inkişafının növbəti mərhələsini müəyyən etmək imkanında özünü göstərir.
Bu baxımdan, sammitin uğuru Seulda imzalanacaq sazişlərin sayı ilə deyil, həmçinin dövlət başçıları səviyyəsində müntəzəm dialoqun əsasını qoymaq və Koreya Respublikası ilə Mərkəzi Asiya ölkələri üçün konkret və qarşılıqlı faydalı nəticələrə nail olmağa yönəlmiş yol xəritəsini hazırlamaq imkanına görə qiymətləndirilməlidir.

Pərvanə Sultanova