​İNANCIN ƏN BÖYÜK İMTAHANI... İnsan olmaq

Rəsul Mirhəşimli

İnsan haqqında ən doğru təsəvvür çox vaxt onun dediklərindən deyil, etdiklərindən yaranır. İnsanın dili özünü necə təqdim etdiyini söyləyə bilər, amma davranışları onun əsl kimliyini göstərir. Elə buna görə də din haqqında danışmaqla dini yaşamaq arasında bəzən sözlə əməl qədər böyük məsafə yaranır.

Müsəlman olduğunu söyləmək bir kimlik ifadəsidir. İslamın əxlaqını gündəlik həyatına daşımaq isə həmin kimliyin məsuliyyətini daşımaqdır. Çünki insan yalnız özü üçün yaşamır. Onun davranışı ətrafındakı insanların düşüncəsinə, münasibətinə, hətta bəzən bütöv bir dəyər sistemi haqqında təsəvvürünə təsir göstərir. Bir insanın mərhəməti kiminsə qəlbində dinə qarşı isti münasibət yarada bilər. Eyni şəkildə kobudluğu, haqsızlığı, yalanı, təkəbbürü və başqasının haqqına laqeydliyi də dini bilməyən bir insanın zehnində dinlə bağlı mənfi təsəvvür formalaşdıra bilər.

Burada çox incə bir məsələ var.  Din insanın dilində deyil, əvvəlcə onun xarakterində görünməlidir.

Bu baxımdan, Mövlana Cəlaləddin Rumi insanın zahiri görünüşündən daha çox onun daxilindəki mənəvi aləmə diqqət çəkir. Onun təsəvvüf düşüncəsində insanın dəyəri iddiasında deyil, halındadır. Mövlananın fikirlərinin ruhuna uyğun olaraq demək mümkündür ki, insan “mən inanıram” deməklə deyil, inancının onu necə bir insana çevirdiyi ilə tanınır. Mövlanaya görə, sevgi, mərhəmət, təvazökarlıq və nəfsdən uzaqlaşmaq kamilliyə gedən yolun əsas dayaqlarıdır.

İbadət insanın Yaradanla münasibətini möhkəmləndirən mənəvi yol olduğu halda, əməl həmin münasibətin insanlara münasibətdə necə təzahür etdiyini göstərir. Namaz qılan insanın davranışında ədalət yoxdursa, oruc tutan insanın dilində mərhəmət yoxdursa, dini hökmlərdən danışan şəxsin həyatında dürüstlük çatışmırsa, burada sözlə əməl arasında ciddi bir uçurum yaranır. Halbuki dinin gözəlliyi yalnız ibadət məkanlarında deyil, insanın gündəlik münasibətlərində də görünməlidir.

Bəlkə də ibadətin ən mühüm sınağı səcdədən qalxdıqdan sonra başlayır. Çünki insan məsciddə necə davrandığından daha çox, küçədə, iş yerində, ailəsində, qonşusuna münasibətdə, özündən zəif olan insan qarşısında necə davrandığı ilə imtahan olunur. İnsanın əsl əxlaqı ona heç bir fayda verməyəcək bir adama göstərdiyi münasibətdə üzə çıxır. Heç kimin görmədiyi yerdə vicdanla davranmaq isə imanın insanın daxilində nə qədər kök saldığını göstərən ən səssiz ölçülərdən biridir.

Bildiyimiz kimi, Yunus Əmrə təsəvvüf ədəbiyyatında insan sevgisini və mənəvi kamilliyi ön plana çıxaran ən mühüm simalardan biridir. Onun məşhur düşüncə xəttində bu amil üstünlük təşkil edir, insanın ibadəti insan sevgisindən, könül incitməməkdən və gözəl əxlaqdan ayrı düşünülə bilməz. Yunus Əmrənin dünyagörüşündə könül qırmaqla mənəvi ucalığa çatmaq arasında ziddiyyət var.

Allah insanı gözəl biçimdə yaratdığını bəyan edir. İnsanın gözəl biçimdə yaradılması haqqında ilahi xəbərdarlıq əslində böyük məsuliyyət də doğurur. Gözəllik yalnız üzün, görünüşün və zahiri biçimin gözəlliyi deyil. İnsanın ən böyük gözəlliyi onun mənəvi simasındadır. Ədalətli insanın simasında bir gözəllik var. Haqq yeməyən insanın davranışında bir gözəllik var. Bağışlamağı bacaran insanın qəlbində bir gözəllik var. Ehtiyacı olanın əlindən tutan, kimsəsizin səsini eşidən, özündən aşağı gördüyü insana belə hörmətlə yanaşan insan dinin mahiyyətindəki gözəlliyi görünən hala gətirir.

İbadətin ruhu insanın davranışında görünəndə tamamlanır. Çünki yaxşı əməl ibadətin zinətidir. Əməl yoxdursa, dini sözlərin insan üzərində yaratdığı təsir də zəifləyir. İnsan danışarkən belə danışdıqlarını yaşamayıbsa, dediklərinə başqalarını inandıra bilməz. Sözün ruhu elə insanın danışdıqlarını yaşadıqlarındandır.

İnsanların dinə münasibətində bəzən kitabdan əvvəl bir inanclı insanın davranışı dayanır. İnsanlar sizin etiqad kitabınızı oxumaya bilərlər, amma sizin xarakterinizi oxuyurlar. Sizin dini biliyinizi bilməyə bilərlər, amma sizin ədalətli olub-olmadığınızı hiss edirlər. Sizin hansı məzhəbə, hansı dini məktəbə mənsub olduğunuzu bilməyə bilərlər, amma sizin mərhəmətli, dürüst və etibarlı insan olub-olmadığınızı çox asanlıqla anlayırlar.

Allah da Qurani-Kərimdə möminə belə tərif verir: Mömin ibadəti, əməli və etiqadı vəhdətdə olan kimsələrdir.

Bu baxımdan hər bir inanclı insan öz davranışına yalnız şəxsi məsələ kimi baxmamalıdır. Çünki onun davranışı müəyyən mənada təmsil etdiyi dəyərlərin də aynasına çevrilir.

Bir müsəlmanın yalanı yalnız onun şəxsi səhvi kimi görünməyə bilər, qarşısındakı insan bunu İslamla əlaqələndirər. Bir müsəlmanın mərhəməti də eyni şəkildə kiminsə İslam haqqında ilk gözəl təəssüratına çevrilə bilər. Deməli, dini yaşamaq həm də məsuliyyətli təmsilçilikdir. Bu, insanın üzərinə başqalarının inancını dəyişdirmək kimi bir vəzifə qoymur. Sadəcə, ona xatırladır ki, əxlaqla danışılan din bəzən uzun natiqlikdən daha güclü təsir göstərir.

Bu gün dünyada din haqqında çox danışılır. Dinin adı siyasi müzakirələrdə, sosial şəbəkələrdə, ictimai polemikalarda, müxtəlif mübahisələrdə tez-tez çəkilir. Amma dinin ən böyük ehtiyacı bəlkə də daha çox danışılmaq yox, daha düzgün yaşanmaqdır. Çünki söz çoxaldıqca onun dəyəri azala bilər, amma səmimi əməl öz səssizliyi ilə belə insanın yaddaşında iz buraxır.

İnanc insanın həyatına yalnız mərasim gətirməməlidir; istiqamət gətirməlidir. İbadət yalnız vərdişə çevrilməməli, insanın daxili aləmini tərbiyə etməlidir. Əgər ibadət insanı daha səbrli, daha mərhəmətli, daha dürüst, daha ədalətli və daha vicdanlı etmirsə, insan öz daxilində dayanıb düşünməlidir: “Mən ibadətin zahirini yerinə yetirirəm, yoxsa onun ruhunu da yaşadıram?”

Bəlkə də insanın böyüklüyü dini nə qədər bildiyində yox, bildiklərinin nə qədərini həyatına keçirə bildiyindədir.

Çünki kitab rəfdə qala bilər, amma əxlaq insanın addımları ilə dünyaya çıxır. Söz unudula bilər, amma yaxşılıq yadda qalır. İnsan hansı ayəni nə qədər əzbərlədiyini xatırlamaya bilər, amma bir ehtiyac sahibinə göstərdiyi mərhəmətin təsirini illərlə daşıya bilər.

İnsan gözəl yaradılıb. Bu gözəlliyin məsuliyyəti də onun üzərindədir.

Bəlkə də həyatın ən böyük hikmətlərindən biri budur, insan dünyaya dini sübut etmək üçün deyil, onu öz həyatında gözəlləşdirmək üçün gəlir. Bəzən bir insanın susaraq yaxşılığı, min sözlə izah edilə bilməyən bir həqiqəti dünyaya danışır.