İnflyasiyanın artım tempi səngiyib: Amma hələ də yüksəkdir

Pərviz Heydərov yazır...

Ölkədə iyun ayının yekununa əsasən istehlak qiymətləri indeksinin illik səviyyəsi nəinki sabit qalıb, cüzi də olsa aşağı düşüb. Belə ki, bu ilin mayında qeyd olunan göstərici keçən ilin eyni ayına nisbətən 106.3% təşkil etmişdisə, iyunda 106%-ə bərabər olub. O cümlədən qida məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə istehlak qiymətləri indeksi 107%, qeyri-qida məhsulları 102.8%, əhaliyə göstərilmiş ödənişli xidmətlər isə 107.2% təşkil edib.

Qeyd edim ki, il başlayandan bu rəqəm hər ay artırdı. Söhbət, illik inflyasiya səviyyəsindən gedir. Bu göstərici yanvarda 5.4%, fevralda 5.5%, martda 5.9%, apreldə və mayda isə 6.3% olmaqla yalnız, mayın yekununa görə sabit qalmışdı.

2025-ci ilin iyun ayında istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 99.6%, yanvar-iyun aylarında, yəni orta illik inflyasiya səviyyəsi isə əvvəlki ilin müvafiq dövrünə nisbətən 105.9% təşkil edib. May ayında istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 99.9%, yanvar-may aylarında isə əvvəlki ilin müvafiq dövrünə nisbətən 105.9% təşkil etmişdi.

İllik inflyasiya səviyyəsinin 0.3% azalmasını, orta illik inflyasiyanın isə sabit qalmasını nə ilə izah etmək olar? Ölkədə qiymətlərin yüksəlişi dayanıbmı? Bahalaşma səngiyibmi?

Məsələ bundadır ki, keçən illə müqayisədə, əslində inflyasiya yenə yüksəkdir. 2018-2021-ci illər ərzində ölkə üzrə qiymət artımı səviyyəsi 10%-i keçmədiyi halda, 2022-ci ildə bu rəqəm birdən-birə 14%-ə yaxınlaşmış, 2023-cü ildə 8.8%, ötən il шsə 5%-ə yaxın təşkil etmişdi. Yəni, ötən iki il ərzində - 2023-2024-cü illərdə bu proses zəifləmişdi.

Lakin, yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, bu ilin əvvəlindən sözügedən temp yenidən artdı - özü də iqtisadi artımın zəif tendensiyası fonunda. Bunu tətikləyən isə fikrimcə, əsasən üç amil oldu.

Birincisi, hökumətin cari ilin əvvəlindən etibarən növbəti, yəni 2019-cu ildən bəri həyata keçirilməkdə olan sayca 5-ci sosial islahat paketinə start verməsi, ikincisi, dövlət tərəfindən tənzimlənən bir sıra tariflərin cüzi də olsa artırılması, üçüncüsü isə bu il ölkəyə idxalın daha da artması...

Bəs, bunlardan ən güclü rola malik olanı hansıdır?

Əvvəlcədən qeyd edim ki, məhz üçüncüsü... Niyəsini izah edim... Dövlət başçımız tərəfindən imzalanan müvafiq sərəncamlarla bu ilin əvvəlindən icrasına başlanılan sosial islahat paketi ümumən 3 milyon insanı əhatə etməklə əməkhaqqı, pensiya, müavinət və təqaüdlərin artırılması üçün illik əlavə olaraq 1.4 milyard manat dəyərindədir.

Bəli, bu o qədər böyük vəsait olmasa da, qiymət artımı prosesini yerindən tərpətdi.

Ölkədə bir sıra kommunal xidmətlər üzrə tariflərə dəyişikliklərə gəldikdə isə, düzdür, cari ildəki artım heç vaxt bu qədər aşağı və ehtiyatlı şəkildə həyata keçirilməmişdi. Lakin bunun səbəbi var idi. Səbəb də o idi ki, bu, həm 5-ci sosial islahat paketinin başlaması ilə eyni vaxta düşməsi, həm də hökumətin və dövlətin sözügedən sahədə həmişə əhalinin iqtisadi maraqlarını nəzərə alması ilə izah olunurdu.

Əks halda, 1 kubmetr təbii qaz üzrə tarif səviyyəsi əhalinin 48%-i üçün cəmi 0.5 qəpik (4.2%), 1 kilovat-saat elektrik enerjisi üzrə isə əhalinin 65%-i üçün 0.4 qəpik (5%) artırılmazdı. İstehlak qiymətlərinə ciddi təsir yaranmaması üçün isə, sənaye və kənd təsərrüfatı sahələri üzrə 1 kilovat-saat elektrik enerjisinin tarifi 0.6 qəpik (6%) artırılaraq 10.6 qəpik müəyyən edilməzdi.

Ancaq, həmişə qeyd etmişəm və yenə təkrar edirəm ki, kommunal xidmət tarifləri üzrə artımlar istehlak qiymətləri indeksinə çox da təsir etmir. Ölkədə inflyasiyaya əsas təsir və təzyiq amilləri kənar vasitələr sayılır ki, hətta maaş və pensiya artımları da ciddi amil hesab edilmir.

Buradan da, neftə görə xarici ticarətimizdə azalma fonunda ərzaq idxalının genişlənməsinin yaratdığı fəsadlara gəlirik ki, bu da daxili bazarımızın ən zəruri istehlak malları üzrə idxaldan asılı vəziyyətdə olduğu, inflyasiyanın ən çox məhz bunun təsiri və təzyiqindən alovlandığını qaçılmaz edir.

Yeri gəlmişkən, hazırda bir sıra ərzaq məhsullarının mövsümü olduğu üçün illik istehlak qiymətləri indeksinə də təsir və təzyiq nisbətən zəifləyib. İllik inflyasiya səviyyəsinin 0.3% enməsini, orta illik inflyasiyanın isə sabit qalmasını şərtləndirən əsas faktorlardan biri də həm də budur.

Lakin ölkə iqtisadiyyatı üçün cari ilin ilk yarısının uğurla başa çatdığına dair şərhimdə qeyd etdiyim kimi, ilin zəif iqtisadi artımla başlanması, neftin dünya bazar qiymətlərinin aşağıya doğru meyillənməsi, həmçinin inflyasiya tempinin yüksəlməsi müqabilində neftin orta ixrac qiymətinin dövlət büdcəmizdə nəzərdə tutulduğundan yuxarı təşkil etməsi, büdcənin də qənaətlə icra olunması, həmçinin inflyasiya tempinə də tənzimləyici vasitələr tərəfindən az-çox təsir nəticəsində vəziyyət sabit qalıb və bunun üzərində də cüzi fərqlə olsa da, müsbət nəticələr əldə edilib.

Mərkəzi Bankın (AMB) faiz dəhlizində uçot dərəcəsi 7.25%, dəhlizin aşağı həddi 6.25%, yuxarı həddi isə 8.25% səviyyəsindədir. Artıq beş rübdür ki, AMB gözləmə mövqeyindədir və faizlərə toxunmur. Hansı ki, bu, az təsirlidir...

AMB-nin proqnozlarına gəldikdə isə, illik inflyasiya üçün hədəf götürdüyü tavan 6%, çərçivə isə 2-4% diapazonundadır.