İqlim dəyişikliyi, asteroidlər və vulkanlar: Yer kürəsində beş kütləvi məhv dövrü

Milyonlarla il ərzində Yer kürəsində ən azı beş böyük kütləvi məhv dövrü baş verib. Bu proses təkcə dinozavrların yox olması ilə məhdudlaşmır – yüz minlərlə, hətta milyonlarla digər növ də məhv olub. Bəzi alimlərin fikrincə, hazırda planetimiz altıncı kütləvi məhv dövründən keçir – lakin bu dəfə insan fəaliyyətinin təsiri altında.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə Popsci.com-un materialında deyilir.

Ordovik-Silur məhvi

Yer üzündə baş vermiş ilk böyük kütləvi məhv hadisəsi təxminən 440 milyon il əvvəl yaşanıb.

Bu dövrdən əvvəl, 30 milyon il ərzində, canlı növlərinin müxtəlifliyi artmışdı. Lakin bu proses nəhəng buzlaqların cənub qütbünə doğru irəliləməsi ilə dayandı. Bu hadisənin əsas səbəbi Appalachian dağlarının formalaşması ola bilərdi.

Gondvana superkontinenti indiki Şimali Amerika ilə toqquşanda Yapet adlı qədim okean 150 milyon il ərzində bağlandı. Yeni yaranan dağ süxurlarının aşınması atmosferdən karbon qazının udulmasına səbəb oldu və nəticədə Yer soyudu, dəniz səviyyəsi isə aşağı düşdü.

Ordovik-Silur məhvi nəticəsində canlı növlərinin təxminən 85%-i yox oldu.

Devon məhvi

Təxminən 419-365 milyon il əvvəl əsasən tropik dəniz canlıları yox olmağa başladı.

Bu dövrdə canlı növlərinin 75%-i məhv oldu. Lakin bəzi qədim balıqlar, məsələn, selakantlar sağ qaldı.

Devon dövründə kütləvi məhv hadisəsinin konkret səbəbi bilinmir. Ancaq məlumdur ki, dənizlərdə oksigen səviyyəsi davamlı şəkildə azalırdı. Bundan əlavə, çöküntü yığılması, temperatur dəyişikliyi, kometa və meteorit toqquşmaları, vulkanik aktivlik kimi faktorların kombinasiyası məhv prosesini sürətləndirdi.

Qurudakı bitkilər də bu prosesdə rol oynamış ola bilər. Onların kökləri əvvəlkindən daha dərin idi, bu isə süxurların daha sürətli aşınmasına və karbon dövranına təsir edirdi.

Perm-Trias məhvi

Yer tarixində ən böyük kütləvi məhv dövrü təxminən 252 milyon il əvvəl baş verib.

Kütləvi vulkan püskürmələri iqlimi kəskin şəkildə dəyişdi və planetin biosferasını alt-üst etdi. Cəmi 60 min il ərzində dəniz canlılarının 96%-i, quru canlılarının isə 75%-i yox oldu.

Bu məhv dövrü indiki ekoloji böhranla oxşarlıq təşkil edir. Hər iki dövrdə qlobal istiləşmə və istixana qazlarının artması müşahidə olunur (Perm dövründə bu, vulkan püskürmələri nəticəsində baş verirdi, indiki dövrdə isə insan fəaliyyəti səbəbilə).

Bununla belə, bəzi canlılar sağ qala bildi. Məsələn, temnospondillər adlı amfibilər şirin sularda qidalanaraq və çevik qidalanma strategiyaları sayəsində mövcudluqlarını qoruyub saxladılar.

Trias-Yura məhvi

Perm-Trias məhvindən sonra həyat sürətlə bərpa olunmağa başladı. Lakin yenidən baş verən kütləvi vulkan püskürmələri növbəti məhvə səbəb oldu.

Bu hadisə 201 milyon il əvvəl baş verdi. Karbon qazı səviyyəsi kəskin artdı, bu isə okeanların turşulaşmasına və qlobal istiliyin yüksəlməsinə səbəb oldu.

Nəticədə quru və dəniz canlılarının 80%-ə qədəri məhv oldu. O dövrdə nəhəng və müxtəlif növlərə malik olan krokodillərin çoxu da yox oldu.

Perm-Trias və Trias-Yura məhvləri dinozavrların planetə hakim olmasının yolunu açdı.

Təbaşir məhvi

Təxminən 66 milyon il əvvəl, 11 kilometr diametrində bir asteroid indiki Meksikanın Yucatan yarımadası yaxınlığında Yerə çırpıldı.

Bu toqquşma nəhəng sunamilər, atmosferə qalxan toz və kükürd buludları yaratdı. Nəticədə qəfil qlobal soyuma və meşə yanğınları başladı.

Bu fəlakət nəticəsində bitki və heyvan növlərinin 75%-i məhv oldu. Bütün qeyri-quş dinozavrları isə yox oldu.

Bundan sonra məməlilər inkişaf edərək ekosistemin əsas canlıları oldu, bu isə Yer kürəsinin bugünkü canlı müxtəlifliyinə yol açdı.

Alpər