Yer kürəsində beş kütləvi yox olma: Altıncı başlayıbmı?

Alimlər bildirirlər ki, Yer kürəsində hazırda yeni – altıncı kütləvi yox olma prosesinin başlanıb-başlanmadığı ciddi elmi müzakirə mövzusudur. Əgər bu iddia təsdiqlənsə, bu proses əvvəlkilərdən fərqli olaraq təbii fəlakətlərdən deyil, insan fəaliyyəti nəticəsində baş verəcək.

Ölkə.az xəbər verir ki, bu barədə "Space Daily" yazıb.

Son 500 milyon il ərzində Yer kürəsi beş böyük kütləvi yox olma hadisəsi yaşayıb. Sonuncu belə hadisə təxminən 66 milyon il əvvəl baş verib və nəticədə dinozavrların əksəriyyəti məhv olub. O dövrdə diametri təxminən 10 km olan asteroidin Meksikanın Yucatán yarımadasına düşməsi qlobal ekosistemi ciddi şəkildə dəyişib.

Bu cür hadisələr zamanı növlərin ən azı 75%-i qısa geoloji dövr ərzində yox olur. Sonradan həyat bərpa olunur, lakin bu proses milyonlarla il çəkir.

Son araşdırmalara görə, 1900-cü ildən bəri 477-dən çox onurğalı növün yox olduğu qeydə alınıb. Təbiətdə normal şəraitdə bu göstərici xeyli aşağı olmalı idi. Hesablamalara əsasən, hazırkı yox olma sürəti təbii fon səviyyəsindən 8–100 dəfə daha yüksəkdir.

2022-ci ildə "Biological Reviews” jurnalında dərc olunan tədqiqat isə 1500-cü ildən bu yana 150 minə qədər növün itirildiyini göstərir. Bu, ümumi biomüxtəlifliyin təxminən 7,5–13%-nə bərabər ola bilər.

Alimlərin bir hissəsinə görə, əvvəlki kütləvi yox olmalar vulkanlar, asteroid zərbələri və iqlim dəyişiklikləri kimi təbii səbəblərlə bağlı idi. İndiki dövrdə isə əsas faktor insan fəaliyyətidir.

Meşələrin qırılması, şəhərləşmə, kənd təsərrüfatının genişlənməsi, karbon qazının artması və okeanların turşulaşması ekosistemlərə ciddi təzyiq göstərir.

Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, insan fəaliyyəti nəticəsində Yer səthinin təxminən yarısı artıq transformasiya olunub.

Bununla belə, bütün alimlər "altıncı kütləvi yox olma” terminini qəbul etmir. Bəzi tədqiqatçılar bildirirlər ki, mövcud itkilər hələ kütləvi yox olma həddinə çatmayıb.

Məsələn, bəzi analizlərə görə, son 500 ildə yox olan nəsillərin sayı ümumi biomüxtəlifliklə müqayisədə nisbətən kiçik faiz təşkil edir və 75%-lik kritik həddən çox uzaqdır.

Mübahisələrə baxmayaraq, elm adamları bir məsələdə razıdır: biomüxtəliflik azalır və bu proses sürətlənir. Əsas fərq isə yalnız bunun "kütləvi yox olma” adlandırılıb-adlandırılmamasıdır.(qaynarinfo)