İran dövlətini kim sınağa çəkir?

Kubra Məhərrəmova yazır...

2025-ci ilin sonu İranda molla rejimi üçün heç də ürəkaçan olmadı. Ölkədə kütləvi etirazlar başladı. Etirazlar mövcud rejim üçün vaxtaşırı baş versə də, budəfəki kütləvi etirazlar onun hakimiyyətdə olduğu dövr ərzində ən genişmiqyaslısı hesab olunur. Artıq ikinci həftədir ki, aksiyalar İran üzrə 250-dən çox məkanı əhatə edir. İnsanlar paytaxt Tehrandan tutmuş 27 vilayətin onlarla şəhərində etirazlara başlayıblar. İrandakı etirazlar artıq üsyan həddinə çatıb.

İstər daxildə molla rejimi, istərsə də xarici ekspertlər bu etiraz aksiyalarının İran üçün böyük təhlükə olduğunu anlayırlar. Ortaya isə sual çıxır: bu dəfə İran dövləti ayaqda qala biləcəkmi?

Əvvəla, ondan başlayaq ki, İranda baş verən indiki etirazlar, ilk növbədə, ölkədəki son dərəcə ağır iqtisadi vəziyyətlə bağlıdır. İnflyasiya, milli valyutanın kəskin dəyər itirməsi, kapitalın İrandan xaricə köçürülməsi, əldə olan pulların təcili qızıl və dollara çevrilməsi, bunun nəticəsində ümumi həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi cəmiyyətdəki narazılığı kritik həddə çatdırıb. Təsəvvür edin ki, hər zaman loyallığı ilə Xamenei rejiminə sadiq olan bazarlar - İsfahan, Şiraz, Kirmanşah etiraz aksiyalarına qoşularaq ticarət nöqtələrini bağlayıb. Şüarlar birbaşa Xameneiyə yönəlib, qorxu sindromu qırılıb. Əgər dünən xalq hökuməti günahlandırırdısa, bu gün artıq ali rəhbərin özünü hədəfə alır.

Küçələrdə "Diktatora ölüm!" (yəni ayətullah Əli Xameneiyə) "Nə Qəzza, nə Livan - canım İrana fəda!" şüarları səsləndirilir. Çünki onilliklər boyu İranın resurslarını proksi müharibə və hərbi birləşmələrə xərcləyən məhz Xamenei və onun yaxın ətrafıdır. Xalq həmin milyardların Qəzza və ya Livanda deyil, İrana xərclənməsini tələb edir.

Xamenei və onun yaxın ətrafı illərlə xalqın ağır həyat şəraitində İsraili, ABŞ-ni və başqa ölkələri səbəbkar göstərərək, manipulyasiya və qorxu gücünə hakimiyyətdə qalmağı bacarıb. Bu gün isə rejim hakimiyyəti zorla əldə saxlayır, amma iqtisadi alətləri tükənmək üzrədir. Qorxu və repressiya alətləri isə artıq hamıya qarşı tətbiq oluna bilmir. Hakimiyyətin təklif etdiyi güzəştlər də xalqı qane etmir. Ortaya yeni reallıq çıxır, Xameneinin problemi müxalifətin güclü olmasında deyil, tərəfdarlarının və dayaqlarının azalmasındadır.

Bunun fonunda Ali Rəhbər Əli Xameneinin Rusiyaya qaçacağı və ya artıq qaçması ilə bağlı məlumatlar səslənməkdədir. Xamenei və onun yaxın ətrafının milyardlarla vəsaiti Rusiyadakı resurslara köçürməsi, elit tikililərdə mülklər alması barədə məlumatlar mövcuddur. Digər tərəfdən də Bəşər Əsədin bu gün Moskvada təhlükəsiz və komfortlu yaşaması Xamenei üçün cəlbedici görünə bilər. Xamenei həm də anlayır ki, ölkə ardıcıl böhranlar zolağına daxil olub və bu böhranların hər biri onun hakimiyyətinin əsaslarını sarsıdır.

İllərlə azərbaycanlı fəalları həbs edərək, onlara qarşı xüsusi amansızlıq göstərən İran rejimi, nəhayət ki, əkdiyini biçir.

Güneyli yaşlı qadının sosial şəbəkələrdə Xameneiyə səslənməsi viral olub. Onun qorxmadan, çəkinmədən İranın Ali Rəhbəri Əli Xameneiyə namərd deməsi çox məqamlardan xəbər verir. "Niyə insanlara zülm edirsən? Niyə anaları ağlar qoyursan? Öldürmə, əvəzinə onlara çörək ver. Sən necə lidersən? İsraildən daha betər olmusan. Onlar bir neçə raket atırdı, az insan ölürdü, sən isə kütləvi edamlar edirsən", - deməsi insanların Xameneidən artıq qorxmadığını göstərir.

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Oxu.Az (@oxuaz)'in paylaştığı bir gönderi

Yaşlı qadının hər kəlməsi indikator rolunu oynayır.

Xamenei əvvəlki nüfuzunu itirib. İnsanlar repressiyalardan qorxmurlar. Xalq acdır, çörək istəyir. İran xalqını illərlə qorxu altında saxlamaq üçün istifadə edilən düşmən obrazı - İsrail bu gün İran xalqı üçün Xameneidən daha vicdanlıdır.

Belə çıxır ki, Xamenei bir əlində əmmaməsi, bir əlində isə xarici pasportu qapıda dayanıb.

Çünki sadalayacağım hər üç versiya Xameneinin sonu deməkdir.

Birinci ssenari: Rejim ənənəvi yolla, zorakılıq, kütləvi həbslərlə müvəqqəti sabitliyə nail olacaq. Bu versiya artıq 2019-cu ilin noyabrında yüzlərlə insanın ölümü ilə sınaqdan keçirilib. Bu gün də Xamenei eyni yola əl ata bilər, SEPAH qüvvələrinin küçələrə çıxarılması, internetin kəsilməsi, etirazçıların "üsyançı" elan edilməsi və kütləvi qırğınlar bunun ən bariz nümunəsidir. Rejim bu yolla bir müddət sağ qala bilər, amma böhranın kökü, korrupsiya, iqtisadi böhran, aclıq, azadlıqların olmaması yerində qalacaq və etirazlar yenidən alovlanacaq.

İkinci ssenari: Rejim daxilində lider dəyişikliyi və ya "saray çevrilişi". Xaos dərinləşdikcə İran elitasının bir hissəsi Xameneinin sistem üçün təhlükəyə çevrildiyinə qərar verə bilər. Xamenei səhhətindəki problemlər bəhanəsi ilə kənara çəkilə və daha "yumşaq" fiqurla əvəz oluna bilər.

Amma xalq birbaşa Xameneinin "başını" tələb edir. Xameneinin getmədiyi, sistemin köklü şəkildə dəyişmədiyi bir variant xalqı sakitləşdirməyəcək. Hamı da bilir ki, güc strukturları Xameneiyə bağlıdır və onlar son ana qədər onu qorumağa çalışacaqlar.

Üçüncü ssenari: Etirazların inqilaba çevrilməsi və molla rejiminin süqutu!

Bu, bir çox iranlının arzuladığı nəticədir və bəzi əlamətlər bunu istisna etmir. Etirazlar, demək olar ki, bütün ölkəni əhatə edib və səngimir. Sosial baza genişlənir. Aksiyalara əvvəl tələbələr qoşulmuşdularsa, indi artıq küçələrdə fəhlələr, sürücülər, dövlət sektorunun işçiləri də etirazlarını bildirirlər. Qısa zaman ərzində bu hərəkata neft sektorunun işçiləri də qoşulsalar, rejimin süqutu daha da sürətlənəcək.

Hər üç versiyanı isə ABŞ Prezidenti Trampın çağırışı taclandırır: "Əgər İran dinc etirazçılara zorakılıqla atəş açsa və onları öldürsə, ABŞ etirazçıların köməyinə gələcək. Biz oraya getməyə tam hazırıq".

Əgər Xamenei hakimiyyətdə qalmaq üçün xalqı qırğına verəcəksə, yaşlı güneyli qadının dediyi bütün siyasi ekspertlərdən daha doğrudur: "Xamenei namərddir!"