İranda hansı dəyişikliklər gözlənilir..?

...Təxminən qırx il ərzində ilk dəfə olaraq İran ali hakimiyyətində, hətta bəlkə də siyasi sistemində də dəyişikliyə yaxınlaşır.

86 yaşlı Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xamenei həm yaş, həm də İsrail və ABŞ-ın ölkənin hərbi və nüvə obyektlərinə zərbələr endirdiyi son 12 günlük müharibənin nəticələrindən zəifləyib.

Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun Xarici İşlər üzrə baş elmi işçisi Kərim Sədcəpur yazır ki, münaqişə səma, regionlar və cəmiyyətin əhəmiyyətli bir hissəsi üzərində nəzarəti itirən rejimin zəifliyini üzə çıxarıb.

SİA-nın məlumatına görə, o bunu Foreign Affairs jurnalına danışıb.

İslam Respublikası dərin böhranın astanasındadır.

İran iqtisadiyyatı sanksiyalarla boğulur, milli valyuta devalvasiya olunur, cəmiyyət dünyadan təcrid olunub və xalqın narazılığı artır.

Məcburi hicab da daxil olmaqla, 1979-cu il inqilabının simvolları getdikcə daha çox qulaqardına vurulur. "Amerikaya ölüm" və "İsrailə ölüm" şüarları ideologiya deyil, normal həyat istəyən vətəndaşlar arasında getdikcə daha çox təsirini itirir.

Analitiklərə görə, Xameneinin gedişindən sonra bir neçə ssenari mümkündür.

Birincisi, "Rusiya" ssenarisidir: ideologiyanın çökməsi və təhlükəsizlik qüvvələrindən millətçi avtoritar liderin yüksəlişi.

İkincisi, "Çin" ssenarisidir: sərt ideologiyadan imtina edərək, iqtisadi liberallaşma və Qərblə yaxınlaşma cəhdi ilə avtoritar hakimiyyətin saxlanması.

Üçüncüsü, "Şimali Koreya" ssenarisidir: artan repressiya, təcrid və güc yolu ilə hakimiyyətin qorunmasına diqqət yetirilməsi.

Dördüncüsü, "Pakistan" ssenarisidir: İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (İİKK) son dominantlığı və ölkənin hərbi dövlətə çevrilməsi...

..."Türkiyə" ssenarisi də nəzərdən keçirilir: seçkilər yolu ilə populist liderin yüksəlişi, ardınca isə avtoritarizmə doğru meyl..?

Bütün ssenarilər üçün ortaq olan yüksək dərəcədə qeyri-müəyyənlikdir.

İran cəmiyyəti parçalanıb, müxalifət parçalanıb və güc elitaları bir-biri ilə rəqabət aparır. Eyni zamanda, vətəndaşların tələbləri nisbətən sadə olaraq qalır: effektiv idarəetmə, iqtisadi ləyaqət və tam dövlət nəzarəti olmadan "normal həyat" yaşamaq imkanı.

Qeyd edilməlidir ki, İran əhəmiyyətli potensiala malikdir - savadlı əhali, bol resurslar və güclü tarixi kimlik.

Lakin siyasi kursunda dərin bir dəyişiklik edilmədən, ölkə uzun sürən böhrandan çıxa bilməyəcək.

Sual artıq dəyişikliyin baş verib-verməyəcəyi deyil, onun yenilənmə gətirəcəyi və ya ölkə tarixində başqa bir "qış" dövrünün başlanğıcı olub-olmamasıdır.

Əli Babayev