“İranın fundamental dönüşü“ “Foreign Affairs“

"Müharibələrin yaratdığı yeni İran ideoloji dövlət modelindən çıxaraq milli-pragmatik gücə çevrilir və Yaxın Şərqdə uzunmüddətli geosiyasi balansı dəyişdirir..."

ABŞ və İsraillə müharibələr İslam Respublikasını zəiflətmək əvəzinə onu dərin transformasiyaya uğratdı. Nəticədə İran artıq inqilabi ideologiyaya əsaslanan dövlət kimi yox, milli maraqlar və hərbi-pragmatik hesablamalarla hərəkət edən yeni tip regional güc kimi formalaşır.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "Foreign Affairs" nəşri yazıb.

Müharibə və sistemin dağılmaması: "sınma yox, yenidən qurulma"

Məqaləyə görə, 2025-2026-cı illərdə baş verən zərbələr və qarşıdurmalar İranın dövlət sistemini çökdürmədi. Əksinə, gözlənilənin əksinə olaraq rejim "başsızlaşdırma" ssenarisinə tab gətirdi və qısa zamanda yeni idarəetmə balansı yaratdı. 

Bu prosesdə əsas dəyişiklik elita səviyyəsində baş verdi: köhnə inqilabçı nəsil arxa plana keçdi, onların yerini isə müharibə şəraitində yetişmiş, daha texnokrat və təhlükəsizlik yönümlü yeni hərbi-siyasi nəsil aldı. Onların düşüncəsi ideologiyadan çox dövlətin qorunmasına və davamlılığına əsaslanır.

İdeologiyadan milli-pragmatizmə keçid: yeni hakimiyyət fəlsəfəsi

Yeni İran rəhbərliyi artıq inqilab ixracı və ideoloji ekspansiya xəttindən uzaqlaşır. Dövlətin davranışını müəyyən edən əsas amil ideologiya deyil, güc balansı, təhlükəsizlik və strateji maraqlardır.

Bu dəyişikliklə paralel olaraq idarəetmə sistemi də çevrilib: qərarlar daha operativ verilir, texnokratlar və təhlükəsizlik strukturları daha böyük rol oynayır. İndi rejim özünü müdafiə edən inqilab dövləti deyil, "idarə edən milli güc" kimi görür.

Regional strategiya və yeni güc alətləri

Tehran Yaxın Şərqdə təsirini ideoloji şəbəkələr üzərindən deyil, strateji rıçaqlar vasitəsilə qoruyur. "Müqavimət oxu" artıq dini-misyoner layihə kimi yox, İranın təhlükəsizlik dərinliyini təmin edən hərbi-siyasi sistem kimi işlədilir.

Ən vacib dəyişikliklərdən biri Hörmüz boğazına yanaşmadır: İran bu ərazini sadəcə coğrafi zona deyil, qlobal enerji axınını idarə edən strateji alət kimi görür. Eyni zamanda Çinlə yaxınlaşma və ABŞ-la qeyri-mümkün hesab edilən münasibətlərin əvəzinə yeni iqtisadi-siyasi istiqamət formalaşır.

Yeni ictimai müqavilə və milli kimlik dönüşü

Müharibə yalnız dövlət aparatını deyil, cəmiyyəti də dəyişib. Xarici təzyiqlər və bombardmanlar nəticəsində daxili etirazlar zəifləyib və yerini milli həmrəylik hissi alıb. İslam Respublikasının legitimliyi indi ideologiya ilə yox, "ölkəni qoruma və bərpa etmə qabiliyyəti" ilə ölçülür.

İctimai diskursda dini kimlikdən daha çox milli kimlik ön plana çıxır: əsas sual "nə qədər müsəlmansan?" deyil, "nə qədər iranlısan?" sualıdır. Bununla belə, bu birlik tam sabit deyil - müharibə bitdikdən sonra iqtisadi narazılıqlar və sosial gərginliklərin yenidən artması ehtimalı qalır. Rejim isə bu balansı yeni iqtisadi və sosial islahatlarla saxlamağa çalışır.

Beləliklə, İran artıq köhnə ideoloji modeldən çıxaraq müharibə təcrübəsi üzərində qurulan milli-pragmatik, texnokrat və sərt təhlükəsizlik dövləti formasına keçir. Bu dəyişiklik təkcə İranın daxili siyasətini deyil, bütün Yaxın Şərqin güc balansını uzun müddətə dəyişdirə bilər.