İrqçi baxış və rejissorun kamerası

İranlı rejissor Bəhram Beyzai Amerikada dünyasını dəyişmişdir. Onun İranda nümayişi qadağan edilmiş filmlərindən biri "Yəzdigerdin ölümü” adlanır. Film müsəlman ərəblərin əli ilə Sasani imperiyasının devrilməsindən və imperiyanın son padşahı III Yəzdigerdin ölümündən bəhs edir. (Son padşah sığındığı dəyirmanda dəyirmançı və onun yoldaşı vasitəsilə öldürülmüşdü.) Burada rejissorun irqçi baxışı postmarksist nöqteyi-nəzərdən analiz edilir.

1.

Bəhram Beyzai "Yəzdigerdin ölümü” əsərində məhkəmə–narrativ quruluşdan istifadə edərək Sasani sülaləsinin süqutunu və onun son şahının ölümünü təsvir edir. Film ilk baxışda anti-hakimiyyət və anti-şahçı bir rəvayət kimi görünür; lakin daha dərin qatında İran tarixini fars-mərkəzli bir fenomen kimi təqdim edir. Bu quruluşda dil, subyektlər və hətta xalq mərkəzçi bir narrativ çərçivəsində yenidən tərif edilir. Məqsəd isə ötən yüz ildə aparılmış asimilasiya siyasətinə bəraət qazandırmaqdır.

2.

Sasani dövləti bir imperiya idi. Digər imperiyalar kimi, Sasani hakimiyyəti də ərazilərinin böyük hissəsini zor gücünə ələ keçirmişdi. Buna görə də onların mülkləri etnik, dil və dini baxımdan yüksək dərəcədə müxtəlif idi. Ərəb, Monqol, Osmanlı, Rus və İngilis imperiyalarında olduğu kimi, Sasani hakimiyyəti üçün də dilləri tamamilə yox etmək, mədəniyyətləri bütövlükdə əridib eyniləşdirmək və tabe xalqları abstrakt, homogen varlıqlara çevirmək nə mümkün idi, nə də faydalı. Amma Bəhram Beyzai xəyali aləmdə bu riskli işə əl atır.

"Yəzdigerdin ölümü”ndə bütün personajlar — şahdan və mobəddən tutmuş dəyirmançıya və onun arvadına qədər — ədəbi, yüksək səviyyəli standart fars dilində danışırlar. Bu seçim sadəcə səhnə zərurəti deyil; bu, Sasani imperiyasının dil müxtəlifliyinin (pəhləvi, part dili, türk dilləri, soğd dili, arami dili, ərəb dili və s.) tamamilə silindiyi bir tarix təsviridir. Tarix elə nəql olunur ki, guya imperiyanın bütün xalqları hər zaman farsca danışıb. Bu, fars dilinin bu gün qadağan edilmiş dillərin ziyanına təbiiləşdirilməsinin açıq nümunəsidir: fars dili tarixi dillərdən biri kimi yox, "tarixin öz dili” kimi təqdim olunur.

3.

Film zahirdə şahın rəsmi narrativini sarsıtmaq və "aşağı təbəqələrin səsini” tarixə daxil etmək iddiasındadır. Amma bu aşağı təbəqələrin nə etnik kimliyi var, nə müstəqil dili, nə də ümumi narrativdən ayrı bir tarixi yaddaşı. Dəyirmançı və arvadı çoxmillətli bir xalqın təmsilçiləri olmaq əvəzinə, köksüz və abstrakt subyektlərə çevrilirlər; yalnız mərkəzin (sarayın/məhkəmənin) dili və məntiqi daxilində başa düşülə bilən subyektlərə. Bu, Qayatri Spivakın "aşağı təbəqə yerinə danışmaq” adlandırdığı müstəmləkəçi mexanizmin klassik formasıdır.

4.

Fars tarixçiləri özlərinin başqa millətlərlə müharibələrini, ərazi işğallarını və qələbələrini qurtuluş planı adlandırır, yenilgilərini isə şeytani qüvvələrə nisbət verirlər. "Yəzdigerdin ölümü”ndə ərəblərin böyük bir imperiya qarşısında qazandıqları zəfər ağıl, nəhəng döyüş planı, komandanlıq qabiliyyəti və şücaət əlaməti kimi deyil, şeytani bir qurğu kimi qələmə verilir. Ərəblər filmdə tarix səhnəsinə yersiz daxil olan şeytani qüvvə kimi, əsasən dağıdıcı, xarici təhlükə mövqeyində təqdim olunurlar; öz məntiqi, dili və tarixi olan subyektlər kimi yox. Bu yanaşma nəticəsində tarix "ahurayi İran / əhrimani ərəb” ikiliyinə endirilir.

Sasani məğlubiyyəti siyasi tıxanma, sinfi və etnik ziddiyyətlər, dini zorakılıqlar və hakimiyyətin vəhşi divantutmalarının nəticəsi kimi deyil, sadəcə "xarici başqasının hücumu”nun nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu narrativ fars-mərkəzli soykökçülüklə tam uyğunluq təşkil edir.

5.

Filmin məhkəmə quruluşu mərkəzi hökmverici hakimiyyətin metaforasıdır. Hər bir anlatı — hətta dəyirmançının anlatısı belə — mərkəzin dilində ifadə olunmalı, mərkəzin məntiqi ilə ölçülməli və sonda mərkəzin nümayəndələri tərəfindən mühakimə edilməlidir. Burada tarix narrativlərin çoxluğu olan bir sahə deyil, vahid hakimiyyət qarşısında rəqabət aparan narrativlərin səhnəsidir; zahirdə neytral və rasional görünən, amma dərinlikdə ideoloji bir hakimiyyətdir.

6. Bir neçə sitat

"Şah Tanrının kölgəsi idi; kölgə düşəndə, o da düşdü.”

Bu ifadə siyasi nizamın süqutunu sosial–etnik deyil, mifoloji formada izah edir. Burada xalq tarixin fəal subyekti yox, müqəddəs bir nizamın süqutunu seyr edən tamaşaçıdır.

"Bu torpaq şahsız qalmaz.”

Bu cümlə şüuraltı şəkildə min iki yüz il vahid olmayan "vahid İran”ın davamlılığı ideyasını daşıyır. İslamlaşmasına, şahların, sülalələrin, sərhədlərin və xalqların dəyişməsinə baxmayaraq, Beyzaiyə görə İran adlı dəyişməz bir mahiyyət mövcuddur — onun əsərlərində bu mahiyyət adətən fars mədəniyyəti ilə eyniləşdirilir. Halbuki min ildən bəri Şərqi xilafət adlanan bu torpaqları Türk sülalələri idarə etmişdir.

"Yəzdigerdin ölümü” mühüm və mürəkkəb bir əsərdir. Lakin etnik və dil tənqidi baxımından təkdilli və tək-mərkəzli bir tarix yaradır; xalqı real kimliklərindən məhrum edir; tarixi məğlubiyyəti irqçi millətçilik çərçivəsində yenidən yozur. Nəticədə anti-hakimiyyət jestinə baxmayaraq, daha dərin səviyyədə ölkə tarixinin fars-mərkəzli yenidən yazımını təqdim edir; bu yazım isə etnik və dil müxtəlifliyini ya silir, ya da kənara itələyir.

Bəhram Beyzai tam mənada bir soykökçü idi və bəzən fikirləri mədəni faşizmə yaxınlaşırdı. O, ölkənin böyük bir hissəsi üçün — səsləri mərkəz tərəfindən eşidilməyən xalqlar üçün — birləşdirici dayaq yox, ayrı-seçkiliyin və hakim diskursun təkrar istehsalının simvoludur.

Eyvaz Taha