İstifadə müddəti bitməyə yaxın məhsulların taleyi necə olur? ARAŞDIRMA

Supermarket rəflərində tez-tez diqqət çəkən məqamlardan biri yaxın istifadə müddəti bitən məhsulların sürətlə endirimə düşməsi və ya xüsusi bölmələrə köçürülməsidir. Bu proses təkcə ticarət strategiyası deyil, həm də qida təhlükəsizliyi, logistika idarəetməsi və iqtisadi itkilərin azaldılması ilə bağlı kompleks bir sistemdir.

Dünyada hər il milyonlarla ton qida məhsulu istifadə müddəti və ya satış planlaması düzgün aparılmadığı üçün itirilir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) qiymətləndirmələrinə görə, qida tullantılarının təxminən üçdə biri pərakəndə satış və istehlak mərhələsində formalaşır. Bu itkilərin mühüm hissəsi isə “yararlılıq müddəti yaxınlaşan məhsullar” kateqoriyası ilə bağlıdır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

“Best before” və “use by” fərqi nədir?
Məhsulların üzərində adətən iki əsas tarix qeyd olunur:
“Best before” (ən yaxşı keyfiyyət tarixi) – məhsulun dad və keyfiyyətinin optimal olduğu müddət
“Use by” (son istifadə tarixi) – təhlükəsizlik baxımından istifadənin son həddi
Bu fərq çox vacibdir, çünki:
“best before” keçmiş məhsul çox vaxt hələ yeyilə bilər
“use by” keçmiş məhsul isə sağlamlıq üçün risk yarada bilər
İstifadə müddəti yaxınlaşan məhsullarla nə edilir?

1. Endirim strategiyası necə işləyir?
Supermarketlərdə ən geniş yayılmış praktika qiymət endirimidir.
Məhsul:
30–50% endirimlə satışa çıxarılır
“tez satılmalı” bölməsinə yerləşdirilir
xüsusi rəf və ya etiketlə fərqləndirilir
Bu yanaşmanın məqsədi:
zərəri azaltmaq
məhsulu tullantıya çevirməmək
satış dövriyyəsini sürətləndirməkdir

2. Humanitar yardım sisteminə yönləndirmə
Bir çox ölkədə satılmayan, amma hələ yararlı olan məhsullar:
sosial yardım təşkilatlarına
xeyriyyə fondlarına
ərzaq banklarına
verilir.
Bu model xüsusilə Avropada geniş yayılıb və qida israfının azaldılmasında mühüm rol oynayır.
3. Emal sənayesinə yönləndirmə
Bəzi məhsullar birbaşa satış üçün uyğun olmadıqda:
- konserv
- sous
- dondurulmuş məhsul
- heyvan yemi kimi emal prosesinə göndərilir.
Bu üsul iqtisadi itkiləri minimuma endirir.

4. Utilizasiya və məhv etmə prosesi
Əgər məhsul:
təhlükəsizlik standartına uyğun deyilsə
istifadə müddəti keçibsə
keyfiyyət ciddi pozulubsa o zaman məhv edilir.
Bu proses adətən:
xüsusi tullantı müəssisələrində
ekoloji qaydalara uyğun şəkildə
aparılır.
Məhsullar niyə vaxtında satılmır?
Əsas səbəblərdən biri stok idarəetməsidir.
Marketlərdə:
tələb düzgün proqnozlaşdırılmadıqda
artıq məhsul gətirildikdə
mövsümi dəyişikliklər nəzərə alınmadıqda artıq stok yaranır.

İstehlak davranışı necə təsir edir?
İnsanlar adətən:
daha təzə məhsul seçir
rəfdə arxa hissəni götürür
endirimli məhsula ehtiyatla yanaşır
Bu da “yaxın tarixli məhsulların” daha çətin satılmasına səbəb olur.
Qida tullantıları problemi nə qədər ciddidir?
Dünya üzrə aparılan hesablamalara görə:
- istehsal olunan qidanın təxminən 30%-i itirilir
- bunun böyük hissəsi istifadə müddəti və logistika problemləri ilə bağlıdır
Bu, həm iqtisadi, həm də ekoloji yük yaradır:
su və enerji israfı
karbon emissiyalarının artması
ərzaq təhlükəsizliyi riskləri
Endirimli məhsullar təhlükəlidirmi?
Endirimli məhsul həmişə təhlükəli deyil.
Əsas şərt:
düzgün saxlanma
temperatur rejimi
qablaşdırmanın bütövlüyü
Əgər bunlar pozulmayıbsa, məhsul tam təhlükəsiz ola bilər.
Risk nə vaxt yaranır?
soyuq zəncir pozulduqda
“use by” tarixi keçdikdə
qablaşdırma zədələndikdə risk artır.

Dünyada bu problem necə idarə olunur?
Bəzi ölkələrdə supermarketlər:
süni intellekt əsaslı stok idarəetməsi
satış proqnozlaşdırma sistemləri
real vaxt inventar izləmə istifadə edir.
Bu sistemlər:
- artıq məhsulu azaldır
- israfı minimuma endirir
Endirim modelləri necə dəyişir?
Bəzi ölkələrdə:
günə görə dinamik qiymət sistemi var
məhsul tarixə yaxınlaşdıqca qiymət avtomatik düşür
Bu model “zero waste” strategiyasına xidmət edir.
İstehlakçı davranışı necə dəyişir?
Son illərdə:
“food waste awareness” artıb
insanlar endirimli məhsullara daha açıq yanaşır
“tullantısız alış-veriş” trendi genişlənir
Lakin hələ də bəzi cəmiyyətlərdə “yaxın tarixli məhsul = keyfiyyətsiz” stereotipi qalır.
İstifadə müddəti bitməyə yaxın məhsulların taleyi çoxşaxəli bir prosesdir. Onlar ya endirimlə satılır, ya humanitar yardıma yönləndirilir, ya emal olunur, ya da təhlükəsizlik səbəbilə məhv edilir.
Bu sistem təkcə ticarət mexanizmi deyil, həm də qida israfının azaldılması və ekoloji balansın qorunması üçün vacib bir mexanizmdir.
Əsas problem məhsulun özü deyil, onun idarə olunma və istehlak mədəniyyətidir. Doğru planlama və müasir texnologiyalar tətbiq olunduqca bu sahədə itkiləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür.