Jak Lakan: Sevgi olmayan bir şeyi olmayan birinə verməkdir...

Bu gün məşhur psixoanalitik Jak Lakanın doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Jak Lakan XX əsrin ən mürəkkəb, eyni zamanda ən maraqlı düşüncə adamlarından biri kimi insan ruhunun dərinliklərinə enməyi bacaran nadir simalardandır. Onun həyatı və yaradıcılığı yalnız psixoanaliz çərçivəsində deyil, həm də fəlsəfə, dilçilik və mədəniyyət nəzəriyyəsi sahələrində yeni düşüncə üfüqləri açmışdır. Paris kimi zəngin intellektual mühitə malik bir şəhərdə dünyaya gəlməsi sanki onun gələcək taleyinin istiqamətini əvvəlcədən müəyyən etmişdi. Lakan elə bir dövrdə yetişdi ki, insan şüurunun və şüuraltının sirləri artıq elm dünyasında ciddi maraq doğururdu və bu sahədə ən böyük təsir fiquru Ziqmund Freyd idi.

Lakan Freydin yolunu davam etdirdi, lakin onunla kifayətlənmədi. O, psixoanalizi sadəcə xəstəliklərin müalicəsi vasitəsi kimi deyil, insan varlığının mahiyyətini anlamaq üçün fəlsəfi bir açar kimi dərk edirdi. Onun fikrincə, insan özünü düşündüyü qədər tanımır; əksinə, o, özündən gizlənmiş bir həqiqətin içində yaşayır. Bu həqiqət isə dilin, simvolların və şüuraltının mürəkkəb şəbəkəsində gizlənir.

Lakanın ən təsirli ideyalarından biri “güzgü mərhələsi” anlayışıdır. Bu mərhələ insanın ilk dəfə özünü bir bütöv “mən” kimi dərk etdiyi andır. Lakin bu “mən” illüziyadır, çünki insan özünü xaricdən – sanki başqa bir varlıq kimi görərək tanıyır. Beləliklə, insanın kimliyi ilk andan etibarən parçalanmış və qeyri-sabit olur. Bu fikir onun bütün nəzəriyyəsinin əsasını təşkil edir: insan heç vaxt tam şəkildə özü ilə üst-üstə düşmür.

Onun “şüuraltı dil kimi strukturlaşdırılmışdır” fikri isə psixoanalizi yeni bir istiqamətə yönəltdi. Lakana görə, insan sadəcə dili istifadə etmir, əksinə, dil insanın düşüncəsini formalaşdırır, onu idarə edir. Biz düşündüyümüzü ifadə etdiyimizi zənn etsək də, əslində, dilin qaydaları və strukturu bizim nə düşünəcəyimizi müəyyən edir. Bu baxımdan, insan azad bir varlıq olmaqdan çox, simvolik sistemin bir parçasıdır.

Lakanın sevgi və istək haqqında düşüncələri də onun nə qədər paradoksal və dərin bir düşüncə sahibi olduğunu göstərir. O deyirdi ki, sevgi olmayan bir şeyi olmayan birinə verməkdir. Bu ifadə ilk baxışda anlaşılmaz görünsə də, insan münasibətlərinin mahiyyətini açır: biz sevdiyimiz insana sahib olmadığımız bir tamamlanmanı verməyə çalışırıq. İstək isə heç vaxt tam ödənmir, çünki o, daim başqasının arzusu ilə formalaşır. İnsan nə istədiyini düşünür, amma əslində onun istəkləri cəmiyyətin, münasibətlərin və “digərinin” təsiri altında yaranır.

Onun seminarları və yazıları, xüsusilə "Ecrits" adlı əsəri, sadəcə elmi mətnlər deyil, eyni zamanda intellektual bir macəradır. Lakanı oxumaq asan deyil; o qəsdən mürəkkəb dillə yazmışdır, sanki oxucunu düşünməyə məcbur edir. O, hazır cavablar vermir, əksinə, suallar yaradır. Bu isə onu digər psixoanalitiklərdən fərqləndirir.

Lakanın həyatında da bu mürəkkəblik hiss olunur. O, ənənəvi akademik sistemlə tez-tez ziddiyyətə girirdi, bəzi qurumlardan uzaqlaşdırılırdı, lakin bu onu dayandırmadı. O, öz yolunu seçdi və bu yol onu düşüncə tarixində silinməz bir izə çevirdi.

Nəticə etibarilə, Jak Lakan insanın özünü dərk etməsinin heç vaxt tam və sadə olmadığını göstərdi. O, bizə öyrətdi ki, insan özünü anlamağa çalışdıqca daha çox sual ilə qarşılaşır. Bəlkə də onun ən böyük töhfəsi məhz budur: cavab vermək deyil, düşünməyə məcbur etmək.

Lakanı oxuyan insan artıq əvvəlki kimi düşünə bilmir, çünki o, öz içində gizlənmiş başqa bir “mən”lə qarşılaşır.