Kartofun qohumu pomidor imiş

Beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu müəyyən edib ki, təxminən 9 milyon il əvvəl Cənubi Amerikada yabanı pomidor və kartofabənzər bitki növlərinin təbii yolla çarpazlaşması müasir kartofun yaranmasına səbəb olub.

Ölkə.az xəbər verir ki, "Cell Press" jurnalında dərc edilən bir araşdırmada elm adamları bu qədim təkamül hadisəsinin kartof, yam və taro kimi bitkilərdə olan qida maddələrini saxlayan genişlənmiş yeraltı quruluş olan kök yumrularının meydana gəlməsinə səbəb olduğunu irəli sürürlər.

“Əldə etdiyimiz nəticələr göstərir ki, növlərarası hibridləşmə prosesi yeni xüsusiyyətlərin təkamülünə səbəb ola və daha çox növün yaranmasına imkan verə bilər. Biz nəhayət kartofun mənşəyinin sirrini açdıq”, - deyə Çin Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasından tədqiqatın müəllifi Sanven Xuan bildirib.

Dünyanın ən vacib kənd təsərrüfatı bitkilərindən biri olan kartofun mənşəyi uzun illər alimlər üçün müəmmalı olub. Zahiri görünüşünə görə müasir kartof bitkiləri Çilidə yayılmış üç kartofabənzər etuberosum növünə çox bənzəyir. Lakin bu bitkilərdə yumru yoxdur. Filogenetik analizə əsasən isə kartof bitkiləri pomidorlarla daha yaxından qohumdur.

Bu ziddiyyəti aradan qaldırmaq üçün tədqiqat qrupu 450 ədəd becərilən və 56 yabanı kartof növünün genomunu təhlil edib. “Yabanı kartof nümunələrini toplamaq çox çətindir, buna görə də biz indiyədək aparılmış ən geniş yabanı kartof genom məlumatları kolleksiyasını toplamışıq”, -deyə məqalənin müəllifi Çjiyan Çjan bildirib.

Aşkarlanıb ki, hər bir kartof növü etuberosum və pomidordan gələn genetik materialın sabit və balanslı birləşməsini daşıyır. Bu isə kartofun onların qədim hibridləşməsi nəticəsində yarandığını göstərir.

Bu fərqli növlərin təxminən 14 milyon il əvvəl ümumi əcdadı olub. Onlar təxminən 5 milyon il əvvəl bir-birindən ayrıldıqdan sonra belə çarpazlaşa bilib və 9 milyon il əvvəl yumrulu ilk kartof bitkilərinin yaranmasına səbəb olublar.

Komanda həmçinin yumru əmələ gəlməsinə cavabdeh əsas kartof genlərinin mənşəyini izləyib. Məlum olub ki, bitkiyə yumru əmələ gətirməyə başlamağı “bildirən” əsas açar rolunu oynayan SP6A geni pomidor ailəsindən gəlir. Yumru əmələ gətirən yeraltı gövdələrin böyüməsini tənzimləyən IT1 adlı digər vacib gen isə etuberosum tərəfindən ötürülüb. Bu komponent olmadan hibrid nəsil yumru əmələ gətirə bilməzdi.

Bu təkamül yeniliyi And dağlarının sürətli yüksəlişi ilə üst-üstə düşüb. Həmin dövrdə yeni ekoloji şərait formalaşırdı. Qida maddələrini yeraltında saxlayan yumrular sayəsində erkən kartof sərt dağ iqliminə tez uyğunlaşa bilib və ağır hava şəraitində sağ qalmağı bacarıb.

Yumrular həm də kartof bitkilərinin toxum və tozlanmadan istifadə etmədən çoxalmasına imkan verir. Yeni bitkilər sadəcə yumrunun gözlərindən cücərir. Bu xüsusiyyət onların sürətlə yayılmasına və Mərkəzi və Cənubi Amerikanın isti düzənliklərindən tutmuş soyuq alp otlaqlarına qədər müxtəlif ekoloji şəraitlərdə kök salmasına şərait yaradıb.

“Yumrunun inkişafı kartofa sərt şəraitdə böyük üstünlük verdi, yeni növlərin yaranmasına və bu gün sevdiyimiz zəngin müxtəlifliyin formalaşmasına təkan oldu”, - deyə Xuan yekunlaşdırıb.

Həmidə İbrahimova