Köç kompleksi

Akif ƏLİ,

Əməkdar jurnalist,

Fəlsəfə doktoru,

Yazıçı-publisist.

...Bolşeviklərin ümumbəşər mədəniyyətinin sərvətlərini və dəyərlərini yeni “sosialist gəmisindən” atmaq cəhdlərinin, “mədəni inqilab” eksperimentinin baş tutmadığını, əksinə insanlara böyük fəlakətlər gətirdiyini, ölkəni süquta uğratdığını görən kommunist liderlər 1950-60-cı illərdə kursu dəyişmək qərarına gəldilər. “Vəhşi Qərbin” arxasınca getməkdən başqa çarə yox idi. Elə o zamanlardan bütün partiya məktəblərində, o cümlədən Bakı Ali Partiya Məktəbində (BAMP) Kulturologiya kafedrası açıldı.

Sonralar BAPM Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutu adlandırılsa da (indiki - Azərbaycan Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası) yenə Kulturologiya kafedrası qalırdı. Çünki bu fənn vacib sayılırdı. Mən 1994-cü ildə dövlət qulluğuna dəvət olunmamışdan öncəki illəri o kafedranın müdiri işləyirdim. Biz “Dünya mədəniyyətinin tarixi və nəzəriyyəsi”, “Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi”, “Nitq mədəniyyəti” fənlərindən dərs deyirdik. Ali məktəbə yeni daxil olan gənclərə baza təhsili kimi Mədəniyyətin nəzəri əsasları barədə elmi biliklər, dünya xalqlarının Mədəniyyəti barədə məlumatlar verilirdi. Sadə dillə desək, Mədəniyyət nədir, o nə üçündür, cəmiyyətdə yeri, bəşəriyyət üçün əhəmiyyəti, insan şəxsiyyətinin, zövqünün, əxlaqının, dünyabaxışının formalaşmasında Mədəniyyətin rolu və s. bu kimi zəruri məsələlər öyrədilirdi. Beləcə, hələ birinci kursdan baza təhsili kimi Mədəniyyət dəyərlərinə bələd olan gənc seçdiyi ixtisas üzrə sonrakı təhsil prosesində elmə, biliyə daha anlayışla yanaşır, peşəyə daha dərindən nüfuz edə bilirdi. Ali məktəbi bitirdikdən sonra isə sərbəst həyata qədəm qoyub hər hansı vəzifə tutanda, ona aşılanmış Mədəniyyət vərdişləri iş yerində köməyinə gəlir. Vəzifəli kadr hadisələrə daha sağlam mövqedən yanaşır, ünsiyyətdə olduğu, qəbuluna gələn sadə insanlara daha həssas, nəzakətli münasibət bəsləyir...

Uzun sözün qısası, Kulturologiya elmi gənc nəslə tədrisi birgəyaşayış normalarına layiqincə əməl olunmasına və ümumən cəmiyyətin inkişafına xidmət edir. Odur ki, həmin dövrdə mən kafedra müdiri kimi belə bir məqalə ilə çıxış edib təklif vermişdim ki, Mədəniyyətşünaslıq elmi təkcə humanitar təmayüllü təhsil ocaqlarında deyil, ixtisasından asılı olmayaraq bütün ali məktəblərin aşağı kurslarında baza təhsili kimi keçilməlidir. Bu, cəmiyyətin inkişafı, kadrların şəxsiyyət kimi formalaşması üçün vacibdir.

Ancaq təəssüf ki, o vaxt Təhsil nazirliyi başqa cür düşündü və aradan bir neçə il keçəndən sonra hansısa yalnız özlərinə məlum olan mülahizələrə görə, bütün ali məktəblərdə Mədəniyyətə dair fənnin keçilməsini lazım bilmədi, Kulturologiya kafedralarını bağladı.

Bu mövzuya az sonra qayıdacam. Hələlik isə 15 il əvvəl yazdığım başqa bir məqaləni xatırladım: “O sözləri bizim atalar deməyib…” (bu məqalə bir çox KİV-lərdə dərc olundu - “Yeni Azərbaycan”, “Təzadlar”, “Ədalət”, “Şərq”, “Ekspress”, Kultaz, Adyazar, Mediaforum və s.)

Həmin məqalədə bizim ataların demədiyi, ancaq müəyyən məqsədlərlə onların adına çıxılan təzadlı fikirlərdən, imperiya kanselyariyalarında məkrlə hazırlanıb dövriyyəyə buraxılan, çox intensiv işlədilən ziyanlı atalar məsəlindən bəhs olunurdu. Bəzi nümunələr çəkib təhlilini vermişdim. O təzadlı “atalar sözləri”ndən biri də budur: “Yersiz gəldi - yerli qaç”. Bu ideyalar uzun illər boyu “milli donda” ictimai şüura yeridilərək, insanları mübarizədən çəkindirməyə sövq edirdi. Hətta əfəlliyə, mövqeləri itirməyə yönəlik ziyanlı düşüncə tərzinə alışdırır. Belə düşüncə tərzi sanki əvvəlki yüzilliklərdə Qarabağ bölgəsinə köçürülən hayların mənafeyi üçün düşünülmüş və Azərbaycan insanının psixologiyasına yerləşdirilmiş məkrli konsepsiya əlamətidir; yuxarı Qarabağa “yersiz gələn” haylara görə yerli əhali “ataların məsləhəti” ilə qaçıb getməli, pis qonşudan köçüb uzaqlaşmalı imiş.

Və ta ki Azərbaycan Ordusunun 44 günlük şanlı Zəfər gününə qədər olan yüzilliklər ərzində bu ideologiyanın gətirdiyi ağrı-acıları real həyatda xalqımıza yaşatdılar.

Əski imperiyanın qucağına sığınan hayların yerli Azərbaycan xalqına əsrlərcə təlqin etdiyi “Köçəri xalq” düsturu hətta bəzən beyinlərdə ayaq açıb yeridi. “Köç”, “Köçmək”, “köçürtmək” anlayışları bir qism azərbaycanlı üçün çıxış yolu oldu. Müxtəlif situasiyalarda bu “sərfəli hərəkat” istifadəyə yararlı sayıldı. Bir ciddi məsələ müzakirə olunanda ən uyğun çıxış yolu köçdə - köçməkdə - köçürtməkdə görüldü. Gah Nəsiminin məzarını bura köçürtməkdən danışıldı, gah Füzulini köçürdüb gətirməkdən... Gah daim xaricdə yaşayan tanınmış birini ölən kimi dərhal köçürdüb gətirməkdən, gah pis qonşudan köçüb qaçmaqla can qurtarmaqdan bəhs edildi...

Beyinlərdə bir “köç” kompleksi yaşadı.

Budur, indi də Həsən bəy Zərdabinin abidəsini köçürtmək söhbəti ortalıqdadır. Şəhərdəki yüzlərlə restorandan birinin girişində “oturan” tək və bənzərsiz Zərdabinin abidəsini köçürtmək! O Həsən bəy Zərdabinin ki, bəy balası kimi rahat dolanışıq imkanından imtina edib, məhrumiyyətlərə, terror təhlükəsinə, tənqidlərə, həqarətlərə dözərək xalqa xidmət yolunu tutmuşdu. Azərbaycana ən gözəl peşələrdən biri olan jurnalistikanı gətirən adamın abidəsini indi hətta bəzi “jurnalistlər” də, qələm adamları da köçürtməyi təklif edirlər. Nə imiş?! Dahi şəxsiyyətin heykəli restoranın girişinə yaxın imiş!

Yenə də vəziyyətdən çıxış yolu axtarılanda ən rahatı seçilir - köç, köçürt, köçürdək... Bu yol Həsən bəyi təhqir etməzmi?! Başqa fikir ağıla gəlmirmi? Başqa çıxış yolu yoxdurmu?! Axı o abidə uzun illər öncə bilik, savad idarəsinin qarşısında qoyulub. Və çox da yerində qoyulub. Amma indi bazar üstün gəlib və Zərdabi oturduğu yerdə “işə düşüb”.

Hadisəyə adicə daşın, dəmirin sürüşdürülməsi kimi baxmaq olmaz. Xatırlayaq ki, doğma Şuşadan çıxarılan Üzeyir bəyin, Natəvanın heykəlləri də məhz Qələbədən sonra öz yerlərinə qaytarıldı! Öz əvvəlki yerlərinə! Bunun böyük rəmzi mənası var idi!

Düşünürəm, əgər Zərdabinin heykəli oradan götürülüb başqa yerə köçürülsə, bu çox pis bir presedent olar. Bu, yenə də “yersiz gəldi - yerli qaç” məsəlinin şüurlarda yaşadığını göstərəcək. Və bu - Mədəniyyətin “Gödəniyyətə” uduzdurulması olacaq.

Olsa, demək vaxtilə Təhsil nazirliyi çox uzaqgörənlik edibmiş. Ali məktəblərdə Mədəniyyət kafedralarını bağlamaqla, Mədəniyyət elmini gənc kadrlara öyrətməyi qadağan etməklə, cəmiyyətə Mədəniyyət aşılamağı təhsil ocaqlarından yığışdırmaqla, “Mədəniyyət erasının” haçansa “Gödəniyyət erasına” transfer (köç) edəcəyinə hazırlıq görürmüş.

Bu artıq sözün bitdiyi yerdir...

10.XII.2025