Kosmosda 1 il qalsaq bədənimizdə nə baş verər?

Beynəlxalq Kosmik Stansiyada bir il qalmaq kimi uzunmüddətli kosmik missiyalar insan orqanizmində əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Bu dəyişikliklərə əzələ atrofiyası, sümük itkisi, görmə qabiliyyətinin itirilməsi və hətta DNT səviyyəsində dəyişikliklər daxildir. Bu təsirlərdən bəziləri geri dönməz ola bilər və kosmosun insan orqanizminə təsirini başa düşməyin vacibliyini vurğulayır.

AzPost bildirir ki, kosmonavt altı ay və ya bir il kosmosda qalsa onun bədəninə nə olacaq?

Əzələ və skelet sistemi

Sıfır ağırlıqda əzələlər adi yükü yaşamırlar, bu da onların atrofiyasına gətirib çıxarır. Bundan əlavə, sınıq riskini artıran sümük sıxlığının itməsi var. Bu dəyişikliklər kosmosda iki həftə kimi erkən başlaya bilər, lakin zaman keçdikcə risk artır.

Sıfır ağırlıq şəraitində qanın həcminin azalması və ürəyə yükün azalması onun zəifləməsinə səbəb ola bilər. Yerə qayıtdıqdan sonra ürək-damar sisteminin cazibə qüvvəsinə uyğunlaşması üçün vaxt lazımdır.

Kosmosda uzun müddət qalmaq, optik sinirə təsir edən və görmə pozğunluğuna səbəb olan kəllədaxili təzyiqin artmasına səbəb ola bilər. Bəzi görmə dəyişiklikləri astronavtların Yerə qayıtmasından bir il sonra geri qayıdır, digərləri isə qalıcı ola bilər.

Kosmik radiasiyaya və stressə məruz qalmaq immunitet sistemində dəyişikliklərə və DNT-də mutasiyalara səbəb ola bilər. Araşdırmalar göstərib ki, kosmosa uzun müddət məruz qalma DNT-nin zədələnməsinə səbəb ola bilər ki, bu da xəstəliklərin inkişaf riskini artırır.

İzolyasiya, məhdud məkan və Yerdən uzaqlıq astronavtların psixi sağlamlığına təsir edərək stress, narahatlıq və digər psixoloji problemlərə səbəb ola bilər.

Məşhur astronavtlar Skott və Mark Kelli eyni əkizlərdir. Və onlardan biri bütün ili Yer orbitində keçirib. Alimlər hərtərəfli araşdırma aparıb və hər iki qardaşın məlumatlarını müqayisə ediblər. Bu, elm adamları üçün ilk belə fürsət idi, çünki orbitdə bir ildən çox vaxt keçirmiş çox az astronavt var.

Bir ili kosmosda keçirən Skottda tədqiqatçılar onun genomunda gözlənilməz və əhəmiyyətli dəyişikliklər, həmçinin bəziləri geri dönməz olan zədələr aşkar ediblər. Kosmosa uçuş astronavtda koqnitiv defisitə səbəb oldu və bu, onun Yerə qayıtmasından sonra aydın olub.Astronavt Skott Kelli kosmosda bir il davam edən missiyada (Foto: Wikipedia)

Uzun müddət çəkisizlik vəziyyətində olduqdan sonra astronavtların əzələləri və sümükləri quruyur, qan və su başına qalxır. Qızdırma mümkündür, viruslar onlara daha aktiv hücum edir və ürək-damar sistemi təhlükəli şəkildə uğursuzluğa başlayır.

Bundan əlavə, uzun müddətli kosmik missiyalar beyində uzunmüddətli dəyişikliklərə səbəb ola bilər və demensiyanın inkişaf riski var. Semptomlar dərhal deyil, kosmosda olduqdan bir neçə həftə və ya hətta aylar sonra görünür. Buna görə həkimlər həmişə astronavtların vəziyyətini çox diqqətlə izləyirlər.

25 aylıq araşdırma zamanı hər iki qardaş kosmosda olduqları müddətdən əvvəl, zamanı və sonrasında sidik, qan və tüpürcək nümunələri götürdülər. Bütün genetik, mikrobioloji və fizioloji məlumatlar 10 tədqiqatçı qrupu tərəfindən təhlil edilib.

Tədqiqatın nəticələri alimlər üçün gözlənilməz olub. Və onlar təsdiq edirlər ki, uzunmüddətli kosmos missiyaları insan bədəninə və zehninə bir neçə yolla təsir edir. Alimlər ürək-damar sistemi, immun müdafiə, dayaq-hərəkət sistemi və gözlərdə dəyişikliklər aşkar ediblər.

Scott yüksək iltihab markerləri və nörotransmitterlərdə dəyişikliklərə malik idi, bu da fizioloji olaraq yüksəlmiş stress səviyyələrini göstərib. 

Lakin tədqiqatçıları başqa bir şey təəccübləndirib: genomdakı dəyişikliklər. Təhlil göstərdiyi kimi, astronavtın hüceyrələrindəki telomerlər daha uzun olub – orbitdəki xətti xromosomun ucları 14,5% böyüyüb.

Məsələ burasındadır ki, uzun müddət davam edən stress nəticəsində və yaş artdıqca telomerlər adətən qısalır, lakin Skott Kellinin vəziyyətində vəziyyət əksinədir – onun xromosomları cavanlaşmış kimi görünür. Və daha da təəccüblü olan odur ki, Yerə qayıtdıqdan sonra əksər xromosomlar öz normal vəziyyətinə qayıtdılar, amma hamısı deyil. Elm adamlarının hələ də bu tapmacaya cavabı yoxdur.

Kosmik missiya zamanı astronavtın hüceyrələri DNT-nin surətini çıxararkən həmişəkindən əhəmiyyətli dərəcədə daha çox səhvə yol verib. Onlar xromosomların hissələrini səhv və ya yanlış yerdə çoxaldırlar. Bu da sübut edir ki, kosmosda olmaq genomda zərər və xətaları artırır. Və bu səhvlər Yerə qayıtdıqdan sonra daha bir ay davam edib.Astronavtlar Mark və Skott Kelli (foto: NASA)

Alimlərin fikrincə, bu, Yer orbitində radiasiyaya məruz qalmanın artması ilə əlaqədardır. Skott Kelli 146 millizievert radiasiyaya məruz qalıb – bu, Yerdəki 50 illik təbii radiasiyaya bərabərdir. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, belə şeylər astronavtlarda xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Alimlər hesab edirlər ki, bu tədqiqatdan əldə edilən məlumatların Marsa gələcək missiyalar üçün mühüm təsiri var. Çünki missiya iştirakçıları 5 dəfə çox radiasiyaya məruz qalacaqlar. Astronavtlar müxtəlif çağırışlara hazır olmalıdırlar və planetə endikdən sonra səhvlər edə bilərlər.

Paylaş