Kosmosda doğulan uşağın başına nə gələcək: alimlərin izahı

NASA Marsa missiyalar planlaşdırdığı bir vaxtda alimlər Yer kürəsindən kənarda uşağın dünyaya gəlməsinin mümkünlüyünü və bunun hansı nəticələrə səbəb ola biləcəyini araşdırırlar. Marsa uçuş planları getdikcə reallığa çevrildikcə insan orqanizminin kosmos şəraitində necə fəaliyyət göstərəcəyi ilə bağlı suallar da artır.

Lent.az xarici mediaya istinadla xəbər verir ki, qırmızı planetə gedib-qayıtmaq o qədər uzun müddət çəkəcək ki, insan uçuş zamanı hamilə qala və hətta uşaq dünyaya gətirə bilər.

Bəs kosmosda təhlükəsiz şəkildə hamilə qalmaq, uşağı ana bətnində daşımaq mümkündürmü? Yer kürəsindən uzaqda doğulan körpəni hansı təhlükələr gözləyir?

İnsanların əksəriyyəti hələ doğulmazdan əvvəl həyatın hansı risklərlə müşayiət olunduğu barədə nadir hallarda düşünür. Məsələn, insan embrionlarının təxminən üçdə ikisi doğuşa qədər inkişafını davam etdirə bilmir. Onların əksəriyyəti mayalanmadan sonrakı ilk həftələrdə, çox vaxt qadın hamilə olduğunu bilməmiş itirilir.

Bu erkən itkilər adətən embrionun düzgün inkişaf etməməsi və ya uşaqlığın divarına yerləşə bilməməsi ilə əlaqədardır. Hamiləlik bioloji mərhələlər ardıcıllığından ibarətdir. Hər bir mərhələ düzgün vaxtda baş verməli və uğurla tamamlanmalıdır.

Yer kürəsində bu proseslərin uğur ehtimalını klinik tədqiqatlar vasitəsilə qiymətləndirmək mümkündür. Lakin planetlərarası kosmos şəraitində həmin proseslərin necə dəyişməsi yeni elmi araşdırmaların mövzusudur.

Mikroqravitasiya və cazibə qüvvəsi olmadan doğuş

Kosmosda demək olar ki, çəkisizlik vəziyyəti yaradan mikroqravitasiya şəraiti fiziki baxımdan mayalanmanı çətinləşdirə bilər. Lakin embrion uşaqlığın divarına yerləşdikdən sonra bu şəraitin hamiləliyə ciddi təsir göstərməsi ehtimalı az hesab olunur. Bununla belə, çəkisizlik şəraitində doğuş və yeni doğulmuş körpəyə qulluq daha mürəkkəb məsələdir.

Kosmosda heç nə öz yerində dayanmır. Mayelər də insanlar kimi havada sərbəst hərəkət edir. Bu isə doğuş prosesini və sonrakı qulluğu Yer kürəsində olduğundan daha çətin və texniki baxımdan mürəkkəb edir.

Yer kürəsində cazibə qüvvəsi bədənin düzgün vəziyyətdə saxlanılmasından tutmuş körpənin qidalandırılmasına qədər bir çox prosesə kömək edir. Digər tərəfdən, döl Yer kürəsində də mikroqravitasiyaya bənzər şəraitdə inkişaf edir. O, ana bətnində dölyanı mayenin içərisində üzür və uşaqlıqda yumşaq şəkildə asılı vəziyyətdə olur. Hətta astronavtlar kosmosa çıxmağa hazırlaşarkən çəkisizlik şəraitini təqlid edən su hovuzlarında məşq edirlər. Bu baxımdan uşaqlığı müəyyən mənada hazır mikroqravitasiya simulyatoru hesab etmək olar.

Radiasiya təhlükəsi

Lakin cazibə qüvvəsi problemin yalnız bir hissəsidir. Yer atmosferinin qoruyucu təbəqəsindən kənarda daha ciddi təhlükə – kosmik radiasiya mövcuddur. Kosmik şüalar yüksək enerjili hissəciklərdir. Onlar əsasən işıq sürətinə yaxın sürətlə kainatda hərəkət edən atom nüvələrindən ibarətdir. Bu hissəciklər insan bədənindən keçərkən hüceyrələrə ciddi zərər verə bilər.

Yer kürəsində atmosfer və planetin maqnit sahəsi insanları bu təhlükədən qoruyur. Lakin kosmosda belə müdafiə yoxdur. Kosmik şüaların hüceyrəyə təsiri DNT zədələnməsinə, mutasiyalara və hətta xərçəngə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, radiasiya orqanların normal fəaliyyətinə mane olan iltihabi reaksiyalar yarada bilər.

Mayalanmadan sonrakı ilk həftələrdə embrionun hüceyrələri sürətlə bölünür, yerini dəyişir və ilkin strukturları formalaşdırır. Bu dövr inkişafın ən həssas mərhələlərindən biridir. Kosmik şüanın embrionun mühüm hüceyrələrini zədələməsi onun məhvinə səbəb ola bilər. Belə hadisələr nadir olsa da, nəticədə qadının hiss etmədiyi erkən düşük baş verə bilər.

Hamiləliyin sonrakı mərhələlərində risklər

Döl böyüdükcə radiasiyanın təsirinə məruz qalma ehtimalı da artır. Hamiləliyin birinci trimestrinin sonuna doğru plasentar qan dövranı formalaşır, uşaqlıq və körpə sürətlə böyüməyə başlayır. Bu isə ana orqanizminin kosmik şüaların təsirinə məruz qala biləcək sahəsini genişləndirir. Uşaqlıq əzələlərinin zədələnməsi vaxtından əvvəl sancılara səbəb ola bilər. Müasir neonatologiya böyük inkişaf yolu keçsə də, kosmosda vaxtından əvvəl doğuş Yer kürəsindəkindən daha ciddi sınaq hesab olunur.

Doğuş yalnız başlanğıcdır

Uşaq dünyaya gəldikdən sonra onun inkişafı davam edir. Kosmosda doğulan körpə mikroqravitasiya şəraitində böyüməli olacaq. Bu isə hərəkət reflekslərinin və koordinasiyanın formalaşmasına mənfi təsir göstərə bilər. Başını qaldırmaq, oturmaq, iməkləmək və yerimək kimi əsas bacarıqların inkişafı üçün insanın yuxarı və aşağı istiqamətləri hiss etməsi vacibdir. Lakin kosmosda Yer kürəsindəki kimi yuxarı və aşağı anlayışı mövcud deyil.

Bu səbəbdən kosmosda böyüyən uşaqların hərəkət bacarıqlarının necə formalaşacağı alimləri düşündürən əsas məsələlərdəndir. Kosmosda hamiləlik və doğuş artıq yalnız elmi fantastika mövzusu deyil, gələcək planetlərarası missiyalar üçün nəzərdən keçirilən real ehtimallardan biridir.

Bu proseslər ciddi risklərlə müşayiət olunsa da, alimlər artıq həmin təhlükələri araşdırırlar. Gələcək texnologiyalar bu riskləri azalda bilər. Lakin bunun üçün kosmos şəraitinin insan orqanizminə təsirini daha dərindən anlamaq lazımdır.