Kremlin icazəsi və: idarə olunan təcavüzkarlıq atmosferi

Səhər qarşılıqlı hörmət haqqında çıxışlar etmək, gündüz təxribatlara göz yummaq, axşam isə "xüsusi heç nə baş vermədiyini" izah etmək olmaz

Moskvadakı Azərbaycan səfirliyinin qonaq evinin qarşısındakı təxribatçı materialların hekayəsi - diplomatik fasad və adi "narahatlıq ifadə edən" dil olmadan danışsaq - küçə xuliqanlığının növbəti epizodundan daha ciddi görünür. Diplomatik imkanlar məhz elə mövcuddur ki, dövlətlər arasında siyasi münaqişə yarandıqda belə münasibətləri qoruya bilsinlər. Buna görə də, diplomatik missiyaya qarşı hər hansı nümayişkaranə hərəkət sadəcə zövq, estetika və ya kiminsə qəfil qrafomaniyası məsələsi deyil. Bu, təhlükəsizlik və dövlətin diplomatik infrastrukturun bütövlüyünü təmin etmək qabiliyyəti məsələsidir. Və burada Moskva xoşagəlməz bir sınaqla üzləşir: əgər Rusiya həqiqətən böyük bir dövlət roluna can atırsa, niyə birdən-birə xarici diplomatik obyektin yaxınlığında təxribatlara bu qədər açıqdır?

Bu məsələ xüsusilə son illərdə Rusiyanın xarici siyasət ritorikası fonunda diqqəti cəlb edir. Moskva dövlət suverenliyi, ərazi bütövlüyü, müdaxilənin yolverilməzliyi və diplomatik normalara hörmət etmək zərurəti haqqında danışmağı sevir. Bütün bu sözlər kürsüdən əla səslənir - xüsusən də dərin bir səslə və ciddi bir ifadə ilə deyildikdə. Lakin beynəlxalq siyasət bir qədər sadədir: bir dövlət diplomatik bəyanatlarının qalınlığına görə deyil, baş verən faktlara görə qiymətləndirilir. Diplomatik bir qurum nümayişkaranə təxribatlar etmək imkanına malik olarsa, təkcə hərəkəti həyata keçirənlər üçün deyil, hər şeydən əvvəl asayişi qorumaqdan məsul olanlar üçün suallar yaranır. İnterneti, müşahidə kameralarını və siyasi mitinqləri 24/7 izləyə bilən böyük bir güc nəzəri olaraq diplomatik qurumun yaxınlığında şübhəli fəaliyyəti aşkar edə bilməlidir. Razılaşın ki, bu, kosmik proqramın vəzifəsi deyil.

Daha narahatedici bir cəhət də var. Hər hansı bir belə hərəkət dövlətin qonşuları ətrafında yaratdığı informasiya atmosferinin davamına çevrilir. Televiziya, siyasi şərhçilər və çoxsaylı onlayn platformalar illərdir xarici siyasəti sonsuz ittihamlar, təhdidlər və növbəti "düşmən" axtarışı festivalına çevirdikdə, ictimai məkan tədricən təcavüzə qarşı immunitetini itirir. Bu gün səs-küylü bir yayım, sabah hücumçu bir poster, fiziki təzyiq cəhdindən sonrakı gün isə...

Sonra rəsmilər heyrətlə çiyinlərini çəkirlər: "Bizim bununla heç bir əlaqəmiz yoxdur." Əlbəttə, həmişəki kimi: təbliğat öz-özünə yazılıb, nifrət öz-özünə təşkil edilib və poster maşınla gəlib diplomatik obyektin yaxınlığında ehtiyatla park edib.

Bu cür epizodlar Azərbaycan üçün xüsusilə həssasdır, çünki 2023-cü ilin yanvar ayında Tehrandakı səfirliyə edilən hücum hələ də unudulmayıb. Daha sonra silahlı hücumçu Azərbaycan diplomatik nümayəndəliyinə daxil olub və nəticədə mühafizəçi Orxan Əsgərov həlak olub. Bu epizod Azərbaycan-İran münasibətlərinə ağır zərbə vurdu və sadə bir həqiqəti göstərdi: diplomatik obyektlərin təhlükəsizliyi Vyana Konvensiyasından dekorativ xətt deyil, həyat-ölüm məsələsidir. Silahlı hücumun şiddətini mövcud təxribatla müqayisə etmək, əlbəttə ki, səhvdir. Lakin müqayisə başqa bir cəhətdən faydalıdır: dövlətlər diqqətsizliyin bədəli bir dəfə qadağanedici olduqdan sonra diplomatik nümayəndəlikləri ətrafında baş verən hər hansı bir hərəkətə xüsusilə diqqətlidirlər.

Buna görə də Moskva başa düşməlidir ki, baş verənləri informasiya qarışıqlığında dağıdıla bilən daha bir kiçik hadisə kimi təsvir etməyə çalışmaq səhvdir. Azərbaycan "strateji tərəfdaşlıq"ın əlverişli imicini qorumaq naminə bu cür hadisələri səssizcə udmağa borclu olan bir ölkə deyil. Dövlətlərarası münasibətlər daha bir sınmış şüşədən sonra adətin "vay, bu baş versin" demək olduğu ailə toplantıları kimi deyil. Diplomatiya qarşılıqlılığı nəzərdə tutur. Bir tərəf xaricdəki missiyalarına hörmət tələb edirsə, tərəfdaşlarının ölkə daxilindəki missiyalarına da oxşar münasibət nümayiş etdirməyə borcludur. Əks halda, beynəlxalq hüququn olduqca qəribə bir versiyası ilə qarşılaşırıq: qaydalar mövcuddur, lakin onları öz həyətindən uzaq bir yerdə tətbiq etmək daha yaxşıdır.

Eyni zamanda, Bakının Moskvaya güzgü kimi isteriya ilə cavab vermək öhdəliyi yoxdur. Əksinə, ən təsirli cavab soyuq, hüquqi güc ola bilər. İstintaq tələb etmək, təşkilatçıları və günahkarları müəyyən etmək, nəticələrin ictimaiyyətə açıq şəkildə qeyd edilməsi və diplomatik obyektlərin təhlükəsizliyinə zəmanət vermək Rusiya tərəfi üçün on emosional mətbuat konfransından daha ağrılı ola bilər. Çünki burada Moskva yaxşı seçimləri olmayan bir seçimlə üzləşir. Əgər günahkarlar tapılıb cəzalandırılarsa, problemin ciddiliyi etiraf olunur. Bu olmursa, istintaq Rusiya təhlükəsizlik qüvvələrinin əsl effektivliyi ilə bağlı suallar yaradan naməlum "müstəqil fəalların" axtarışı tamaşasına çevrilir. Əgər heç bir şey baş verməzsə, diplomatik nəticə özünü göstərir.

Ən maraqlısı odur ki, mövcud Rusiya sistemi özü bu cür hadisələrin mümkün olduğu son dərəcə təhlükəli bir mühit yaradıb. Siyasi kommunikasiya daim mühasirəyə alınmış qala konsepsiyası üzərində qurulduqda, demək olar ki, hər bir xarici münaqişə Rusiyaya qarşı sui-qəsd kimi təqdim edildikdə və qonşu dövlətlər vaxtaşırı informasiya hücumlarının hədəfi elan edildikdə, cəmiyyət aqressiv davranışın normal siyasi vasitə olduğu fikrinə alışır. Belə bir atmosferdə dövlət yaratdığı ritorik gərginliyin bəzən televiziyadan küçələrə yayıldığını aşkar etdikdə təəccüblənməyə məcbur olur. Bu, əvvəlcə uşaqlara kibrit paylayan və sonra qəfil yanğın haqqında danışan yanğınsöndürəni xatırladır.

Lakin problemi yalnız Rusiya daxili təbliğatına bağlamaq səhv olardı. Diplomatiyada institusional məsuliyyət daha vacibdir. Təxribatı kimin təşkil etməsindən asılı olmayaraq, Rusiya hakimiyyəti öz ərazilərindəki diplomatik obyektlərin təhlükəsizliyini təmin etməkdən məsuldur. Bu, Bakıya rəğbət və ya Moskvaya qarşı antipatiya məsələsi deyil. Bu, əsas beynəlxalq təcrübədir. Bu gün Azərbaycan, sabah başqa bir dövlət. Diplomatik nümayəndəliklərin toxunulmazlığı prinsipi kütlənin siyasi əhval-ruhiyyəsindən asılı olmağa başlasa, diplomatiya bazara çevrilir, burada etiraz notaları plakatlarla, danışıqlar qışqırıqlarla, beynəlxalq hüquq isə qapını ən yüksək səslə kimin çırpacağını görmək üçün yarışlarla əvəz olunur.

Bakının burada daha geniş strateji məqsədi də var. Azərbaycan emosional reaksiya deyil, dövlət yetkinliyi nümayiş etdirməkdən faydalanır. Buna görə də cavab dəqiq olmalıdır: diplomatik nota, rəsmi tələb, pozuntunu qeydə almaq, beynəlxalq diqqəti cəlb etmək və zərurət yarandıqda beynəlxalq hüquqda nəzərdə tutulmuş diplomatik tədbirləri tətbiq etmək. Güclü bir dövlət hər dəfə yumruqla cavab vermək məcburiyyətində deyil. Bəzən rəqib üçün soyuq hesablama, hüquqi arqumentasiya və daha bir təxribat üçün ödəniləcək qiyməti anlamaq daha xoşagəlməzdir. Əsl diplomatik güc eşidilmək üçün səsinizi qaldırmağa ehtiyac duymadığınız zamandır.

Nəhayət, Moskva özü üçün əsas bir suala cavab verməlidir: Azərbaycanla normal dövlətlərarası münasibətləri qorumaq istəyir, yoxsa onları tamamilə qarşılıqlı etimadsızlıq rəqabətinə çevirməyi üstün tutur? Çünki eyni vaxtda həm strateji tərəfdaşlıqdan danışmaq, həm də diplomatik obyektlər ətrafında siyasi təqib və küçə təcavüzü atmosferinin yaranmasına imkan vermək mümkün deyil. Səhər qarşılıqlı hörmət haqqında çıxışlar etmək, gündüz təxribatlara göz yummaq və axşam isə "xüsusi heç nə baş vermədiyini" izah etmək olmaz. Beynəlxalq siyasət çoxdan diplomatik geyimlə onun altındakı mahiyyəti ayırd etməyi öyrənib. Əgər Moskva həqiqətən baş verənlərin öz siyasətinin bir hissəsi olmadığını sübut etmək istəyirsə, bunu bəyanatlarla deyil, hərəkətlərlə etmək üçün əla fürsətə malikdir. Günahkarları tapsın, təhlükəsizliyi təmin etsin və Rusiya dövlətçiliyinin həqiqətən dövlətçilik olduğunu, "bu gün kim günahkardır?" adlı 24 saatlıq hobbi qrupu olmadığını nümayiş etdirsin.