Krımın işğalı ilə başlayan proses Dünya ölkələri sürətlə silahlanırlar

Dünya mediası, müxtəlif siyasi və ictimai fəallar həyəcan təbili çalırlar - sürətlə silahlanma dövlətlərin prioritet siyasətinə çevrilir. Əksəriyyətin fikrincə, dünyada yeni toqquşmalar riski artır. Bu, ABŞ və Çin arasında, yaxud Avropa və Rusiya arasında açıq müharibə, eləcə də daha kiçik münaqişələr seriyası ola bilər.

Oxu.Az bununla bağlı "Kaspi" qəzetinin məqaləsini təqdim edir.

ABŞ yenə liderdir

Yeni qlobal hesabata əsasən, 2025-ci ildə ən yüksək hərbi xərclərə malik ölkələrin siyahısına 962 milyard dollarlıq büdcə ilə ABŞ başçılıq edir. Bu rəqəm, ikinci yerdə qərarlaşan Çinin hərbi büdcəsini (246 milyard dollar) təxminən dörd dəfə üstələyir. Bu iki ölkə birlikdə qlobal hərbi xərclərin böyük bir hissəsini çəkirlər. Ümumilikdə ilk 15 ölkənin hərbi büdcəsi iki trilyon dolları ötür ki, bu da dünyadakı ümumi müdafiə xərclərinin təxminən 75 faizinə bərabərdir. ABŞ və Çindən sonra Rusiya, Almaniya və Böyük Britaniya da ilk beşlikdə yer alırlar. İlk onluğu Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Yaponiya, Ukrayna və Fransa tamamlayır. Polşa və Avstraliya isə siyahının son sıralarındadır. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin təsiri ilə Avropa ölkələri müdafiə xərclərini kəskin şəkildə artırıblar. Almaniya xüsusi modernləşmə fondu ilə birlikdə hərbi büdcəsini 109 milyard dollara çatdıraraq Avropada liderliyə yüksəlib. Böyük Britaniya 81 milyard dollar, Polşa isə 35 milyard dollar xərcləməklə NATO daxilində ÜDM-nin 4 faizini müdafiəyə ayıran ilk ölkələr olublar. Səudiyyə Ərəbistanı (78 milyard dollar) və İsrail (37 milyard dollar) də artan regional gərginliklər fonunda hava hücumundan müdafiə və dəqiq zərbə qabiliyyətlərini artırmaq üçün büdcələrini genişləndiriblər. Çin hərbi büdcəsini 7.2% artıraraq 246 milyard dollara çatdırıb. Yaponiya (55 milyard dollar) və Avstraliya (34 milyard dollar) isə uzaqmənzilli raketlər və sualtı qayıqlar sahəsinə böyük investisiyalar yönəldiblər. Hindistan 79 milyard dollarlıq müdafiə büdcəsi ilə beşinci yerdə qərarlaşıb. Ölkə bu vəsaitin 33 faizini yerli istehsala yönəltməyi planlaşdırır.

"Təhlükəsizlik dilemması" yenidən gündəmdə

Beləliklə, "təhlükəsizlik dilemması" yenidən gündəmə gəlib. Bu fikir 1950-ci ildə amerikalı mütəfəkkir Con Herts tərəfindən irəli sürülmüş beynəlxalq münasibətlərin realist məktəbinin konsepsiyasıdır. Hər hansı bir ölkə müdafiə potensialını artırmağa qərar verir və bunun üçün daha çox silah istehsal etməyə başlayır. Hərbi büdcəsini artırır və ordusuna daha çox əsgər cəlb edir. Bu, onun qonşularını və strateji rəqiblərini təhdid hiss etməyə məcbur edir, çünki onlar ölkənin yalnız müdafiə olunmaq istədiyinə, hücuma hazırlaşmadığına əmin ola bilməzlər. Onlar özləri də yenidən silahlanmağa başlayırlar. Gərginliyin artmasına, toqquşmalara və nəticədə müharibəyə gətirib çıxaran bir spiral yaranır. Bu vəziyyətdən heç bir dövlət qalib çıxmır. "Tarixi icmal və son təcrübəmiz göstərir ki, yeni toqquşmalar riski artır. Bəlkə də Üçüncü Dünya müharibəsini və ya ABŞ ilə Çin arasında, Avropa və Rusiya arasında açıq müharibəni deyil, daha kiçik münaqişələr seriyasını gözləmək lazımdır", - deyə Stokholm Beynəlxalq Sülh Tədqiqatları İnstitutunun (SIPRI) direktoru Den Smit "El Periódico"ya müsahibəsində deyib.

Krımın işğalı ilə başlayan proses

Müşahidəçilərin fikrincə, sürətli silahlanma dövrü 2014-cü ildə - Krımın və Şərqi Donbasın bir hissəsinin Rusiya tərəfindən ilhaq olunmasından sonra sürətlənməyə başlayıb. Bu onillikdə hərbi xərclər artıb. Eyni zamanda, Rusiya-ABŞ silahların yayılmasına nəzarət müqavilələri böhran mərhələsinə daxil olub. Silahlanmaya nəzarət üzrə beynəlxalq sazişlər onları imzalayan ölkələr tərəfindən nəzərə alınmır. D.Smit əlavə edib ki, dünya son onillikdə silahlanma istiqamətində uzun bir yol keçib. Əlavə edib ki, Birləşmiş Ştatların təhlükəsizlik zəmanətçisi kimi etibarlılığına dair şübhələr də Rusiya neoimperializmi qədər və ya daha güclü təzyiq göstərir.

Ayrı-ayrı ölkələrin strategiyaları

Hətta Yaponiya da İkinci Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra yürütdüyü sülh siyasətindən imtina edib. Tokio 2027-ci ilə qədər hərbi xərclərini illik ÜDM-nin 2.3%-nə qədər artıracağını elan edib. Yaponiya hökuməti bunu bütün dünyanın, xüsusilə də Çinin səbəb olduğu "tarixi dönüş nöqtəsini" yaşamalı olması ilə əsaslandırır. Finlandiya 1939-1940-cı illərdə SSRİ ilə qış müharibəsindən sonra qəbul etdiyi ənənəvi neytral mövqedən imtina edib və mümkün Rusiya təcavüzünə qarşı çəkindirici amil kimi NATO-ya qoşulub. Almaniya nasist keçmişi ilə bağlı tarixi tabulardan imtina edib və indi yüzmilyardlarla avro daimi investisiyalar sayəsində Avropada ən güclü ordu yaratmağı vəd edir. Rusiya artıq dövlət büdcəsinin 40%-nin ayrıldığı hərbi istehsalı artırır. NATO ölkələri 2030-cu ilə qədər ÜDM-nin 5%-ni müdafiə və təhlükəsizliyə xərcləməyi öhdələrinə götürüblər. Böyük Britaniya artıq yenidən silahlanmanı ödəmək üçün inkişaf vəsaitlərini azaltmağa qərar verib.

Dünyada 59 münaqişə ocağı var

Sidneydə (Avstraliya) yerləşən İqtisadiyyat və Sülh İnstitutu bildirir ki, bu gün dünya müdafiəyə 2.5 trilyon avro xərcləyir ki, bu da İspaniyanın ÜDM-indən iki dəfə çoxdur. Hazırda dünyada 59 açıq münaqişə var ki, bu da İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən yüksək göstəricidir. Bu cür münaqişələrin heç biri sülh sazişi ilə başa çatmır. Əvvəllər bu göstərici 25% idi, indi isə 4%-dir. Qalan münaqişələr dondurulmuş və yenidən alovlanmağa hazır vəziyyətdə qalır.