Kürd məsələsi Türkiyə ilə ABŞ arasında böhran yaradacaq

İndiki “yeni Suriyada” Türkiyə özünü əsl himayədar kimi aparır. O, təkcə sözdə deyil, həm də əməldə hakimiyyət dəyişikliyindən əsas faydalanan tərəf olduğunu təsdiqləməyə çalışır.

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın sözlərinə görə, Fransa, Almaniya, İtaliya və digər ölkələrdən olan həmkarlarının Suriyaya son səfərlərinin hamısı Türkiyənin vasitəçiliyi sayəsində baş tutub. Suriyanın şimal qonşusu bu yaxınlarda Ər-Riyadda keçirilən sammit kimi beynəlxalq toplantılarda sanksiyaların ləğvi və ərəb respublikasının bərpası üçün lobbiçilik edir.

Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Regnum” yazıb.
Rusiya nəşrinin təhlilində qeyd olunur ki, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın hesablamalarına görə, Dəməşqin nə az, nə çox, 500 milyard dollara ehtiyacı var, türklər də artıq suriyalılara yardım etməyə başlayıblar:
Onlar Qətərlə birlikdə elektrik təchizatı vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün Aralıq dənizinin şərqinə iki üzən elektrik stansiyası göndəriblər - gəmilər 800 meqavata qədər elektrik enerjisi istehsal edə biləcək.
Artıq türk inşaat şirkətlərinin yolların, məktəblərin və xəstəxanaların tikintisində iştirak edə biləcəkləri ilə bağlı xəbərlər də “yüksəlir”. Ancaq tam bərpa üçün beynəlxalq donorlara ehtiyac var - ABŞ, Avropa İttifaqı, Çin və Fars körfəzinin zəngin ölkələri.
Türkiyənin üstünlüyü siyasi və diplomatik hadisələr zamanı da hiss olunur. Dekabr çevrilişindən sonra Dəməşqdə ilk yüksək rütbəli qonaq Türkiyə kəşfiyyatının keçmiş rəhbəri Hakan Fidan və yeni Suriyanın lideri və “Heyət Təhrir əl-Şam” (HTŞ) hərəkatının lideri Əhməd əl-Şaraa olub. O, ilk xarici səfərini Ankaraya edəcək.
Yeni lider dəstəyi və köməyinə görə Ərdoğana təşəkkür etmək fürsətini əldən vermir. Aydındır ki, əl-Şaraa Osmanlı İmperiyasının varislərinin hökmranlığını zəiflətmək üçün hər cür vasitə axtaracaq, lakin hələlik reallıq başqadır. Yanvarın 16-da o, müvəqqəti hökumətin xarici işlər naziri Əsəd Həsən əl-Şeybanini Ərdoğanın yanına göndərib.
Ərdoğan və Fidanı maraqlandıran əsas məsələlər arasında dövlət institutlarının bərpası, sanksiyaların ləğvi və 3 milyon suriyalının Türkiyədən evlərinə qayıtması olub. Amma Ankara üçün ən problemli məsələ terrorla mübarizə və Suriyanın ərazi bütövlüyüdür.
Türkiyə hakimiyyətinin PKK-nın Suriya qolu hesab etdiyi YPG və “Suriya Demokratik Qüvvələri” (SDF) Suriyanın şimal-qərbindəki əraziləri işğal edir və onlara 2000-ə qədər ABŞ əsgəri dəstək verir.
Ərdoğan YPG-nin tamamilə məhv edilməsini tələb edir. Yanvarın əvvəlində Fidan “CNN Türk”-ə müsahibəsində deyib ki, “Suriya Kürdüstan Fəhlə Partiyasının problemini həll etməlidir”. Əgər Dəməşq bu problemi həll edə bilməsə, Ankara məsuliyyəti öz üzərinə götürməyə hazırdır.
Əl-Şeybani ilə görüşdə Ərdoğan bəyan edib ki, Suriyanın gələcəyində “terrora yer yoxdur”, yəni YPG və SDF-yə; Türkiyə isə Suriyanın bölünməsinə, yəni silahlı birləşmələrin yaradılmasına razı olmayacaq. Suriya Kürdüstanı istər muxtariyyət, istərsə də ayrı bir dövlət qurumu şəklində.
Dəməşq ən azı sözlə desək, müttəfiqinin narahatlığını bölüşür. Əl-Şeybani Ərdoğana deyib ki, “Suriyanın şimal-şərq bölgələri Türkiyə üçün təhlükə yaratmamalı və mərkəzi nəzarətimiz altında birləşməlidir”.
Hələlik Dəməşq administrasiyası kürdlərlə danışıqlar aparır. Buna görə də Ankara YPG və SDF-ni qorxutmaq üçün vaxtaşırı əzələlərini əyərək gözləmə mövqeyi tutdu. Bu siyasət çərçivəsində yanvarın ilk həftəsində Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri Suriyanın şimalındakı Suluk qəsəbəsinə zərbələr endirib.
Kürdlər inteqrasiyadan danışır
Əl-Şaraa dekabrın 29-da kürdlərlə ilk rəsmi danışıqları elan edib: “Biz Suriyanın şimal-şərqindəki böhranı həll etmək üçün SDF ilə danışıqlar aparırıq”. Həmin danışıqların mahiyyəti, ilk növbədə, gərginliyin azaldılması idi. Axı dekabrın 9-da Bəşər Əsədin devrilməsindən dərhal sonra “Suriya Milli Ordusu”nun Türkiyəyə sadiq döyüşçüləri Mənbic və Ayn əl-Ərəb (Kobani) bölgələrində YPG və SDQ qüvvələrinə qarşı hücuma keçib.
Eyni zamanda, Türkiyə Silahlı Qüvvələri (TSK) genişmiqyaslı əməliyyata hazırlıq məqsədilə Suriya sərhədi boyunca qüvvələrini yığmağa başlayıb. İki həftə sonra SDF sözçüsü bildirib ki, kürdlər Fərat çayı üzərindəki körpünü (Karakozak) və Tişrin bəndi yaxınlığında əks-hücuma keçmək qərarına gəliblər. Bəzi KİV-lərin məlumatına görə, kürdlər bəndi geri qaytara biliblər. Əl-Şaraa deyib ki, yeni dövlət strukturları yaratmaq və Suriyanı yenidən qurmaq üçün münaqişə ocaqlarını söndürməlidir.
Danışıqlarda gələcək məsələlər birbaşa SDF və YPG-nin nəzarətində olan ərazilərin statusu və bu silahlı qrupların yeni dövlətdə statusu ilə bağlıdır. HTŞ lideri eyni çıxışında hökumətinin kürdləri Suriya cəmiyyətinin ayrılmaz hissəsi hesab etdiyini, lakin Suriyanın PKK hücumları üçün platformaya çevrilməsinə imkan verməyəcəyini açıq şəkildə ifadə edib. Əl-Şaraa, həmçinin YPG və SDF-ni Müdafiə Nazirliyinin qüvvələrinə daxil etmək istədiyini bildirib.
İki gün sonra kürd nümayəndə heyəti Dəməşqə gəlib və danışıqların birinci raundu başlayıb. Həmin görüşün əsas nailiyyəti kürdlərin Suriyanın bütövlüyünü qorumaqla bağlı razılaşması olub.
Yanvarın 9-da SDF rəhbəri Mazlum Abdi deyib: “Biz Suriyanın birliyi və ərazi bütövlüyünün əhəmiyyəti ilə bağlı ortaq mövqeyi bölüşürük və ölkənin birliyini təhdid edə biləcək hər hansı parçalanma planını rədd edirik”.
Dəməşq və SDF arasında danışıqların son nəticədə nəyə gətirib çıxaracağı hələ tam aydın deyil. Bəli, kürdlər formal olaraq Suriyanın bütövlüyü ilə razılaşırlar ki, bu da Ərdoğana sərf edir. Bəs kürdlər öz əraziləri üçün hansı statusu alacaqlar və İraq Kürdüstanında olduğu kimi rahatlıqla müstəqilliyə gedəcək bir növ muxtariyyət olacaqmı?
Yeri gəlmişkən, Suriyadakı digər qruplaşmaların, məsələn, Cənub Əməliyyat Qərargahının da özlərini axtardığı YPG və SDF döyüşçüləri ləğv ediləcək və ya Müdafiə Nazirliyi qüvvələrinin tərkibində müəyyən status alacaqlarmı?
Bütün bu məsələləri hələ də birləşməyən Suriyanın yeni lideri yaxın gələcəkdə həll etməli olacaq.
Türkiyənin müttəfiqləri yeni Suriya hökumətinə kömək etməklə onları kürd yaraqlılarına qarşı hərəkətə keçməyə sövq edəcəklər. Ankara üçün yeganə məqbul variant YPG və SDF-nin tamamilə dağılmasıdır.
Yeri gəlmişkən, Ərdoğan hökuməti də Türkiyə ərazisində PKK-dan eyni şeyi əldə etməyə çalışır. İlin sonunda Ərdoğanın AKP koalisiya ortağı Dövlət Baxçalı (MHP) PKK lideri Abdullah Öcalanı parlamentdə çıxış etməyə dəvət edib və rəhbərlik etdiyi qurumun özünü ləğv etdiyini bildirib.
Dekabrın 19-da Fidan deyib ki, Suriyanın yeni hakimiyyət orqanları şimal-şərq ərazilərini nəzarətə götürsə, Türkiyə kürd qruplaşmalarına qarşı əməliyyat keçirməyəcək.
Amma Dəməşqlə kürdlər arasında danışıqlar prosesi nə qədər uzun sürərsə, Ankaranın bəyanatları bir o qədər döyüşkən olur. Yanvarın 16-da parlamentdə çıxışı zamanı Ərdoğan İŞİD və YPG-yə istinad edərək Türkiyənin Suriyada “bütün terrorçuları” təkbaşına darmadağın edə biləcəyini deyib.
Potensial böhran
ABŞ “kürd məsələsi”nin əlavə və əhəmiyyətli komponenti olaraq qalır. Amerikalılar Əsədin devrilməsindən sonra Suriyanın şimal-şərqində mövcudluğunu iki dəfə artırıblar.
Yanvarın 8-də ABŞ-nın dövlət katibi Antoni Blinken Fransanın xarici işlər naziri Jan-Noel Barrot ilə görüşdə Ankaraya genişmiqyaslı əməliyyata qarşı xəbərdarlıq edib. Blinken deyib ki, Vaşinqton PKK ilə problemlərin həlli üçün Ankara ilə sıx əməkdaşlıq edir və Türkiyə əməliyyata başlamamalıdır. Eyni zamanda o, Əl-Şaradan keçid dövründə kürdlərin iştirakını təmin etməyi tələb edib.
Ertəsi gün ABŞ dövlət katibinin müavini Con Bass Suriyanın şimalında YPG varlığını müzakirə etmək üçün Ankaraya gəlib. Türkiyənin “Hürriyet” qəzeti qeyd edib ki, Bass Ankaranın YPG-yə qarşı ritorikasının sərtləşməsindən sonra gəlib və buna görə də Ağ ev öz müttəfiqi ilə razılaşmaq istəyir. Dövlət katibinin müavininin səfəri ərəfəsində Türkiyə mediası Türkiyə ilə Suriyanın YPG-yə qarşı birgə əməliyyat keçirə biləcəyi haqda xəbərlər yaymışdı, lakin görünür, bu, ABŞ-a təzyiqi artırmaq üçün bir vasitə idi.
Fidan öz növbəsində Ankaranın kürd yaraqlıları ilə danışmaq niyyətində olmadığını vurğulayaraq, “hərbi əməliyyatlar üçün geri sayımın başladığını” bildirib. Türkiyənin yalnız bir şərti var: kürdlər silahlarını yerə qoymalı və xarici QSD döyüşçüləri Suriyanı tərk etməlidir. “Hürriyet” yazır ki, Qərb Türkiyəyə qarşı yeni tələblər irəli sürərsə, hərbi əməliyyat qaçılmaz olacaq.
Ərdoğanı təkcə YPG-ni ört-basdır edən ABŞ-nın deyil, Fransanın da davranışı qıcıqlandırır. Amma türklər amerikalılarla danışmağa hazır olsalar da, fransızları ciddi qəbul etmirlər. Fidan mətbuat konfranslarının birində ölkəsinin “Amerikanın qüdrətinin arxasında gizlənən, öz planlarını irəli sürən”lərlə əlaqə saxlamayacağını açıq şəkildə bildirdi.
Türkiyəli nazir Fransa prezidenti Emmanuel Makronun ABŞ prezidenti (artıq sabiq-red.) Co Baydenə Suriya tərəfdən Türkiyə-Suriya sərhədində Franko-Amerika kontingentini yerləşdirməyi təklif etməsi ilə bağlı şayiələrə belə cavab verib.
Makronun planlarını türklərə “Kürd administrasiyası”nın xarici əlaqələr üzrə həmsədri İlham Əhməd açıqlayıb və o, “TV5 Monde” telekanalında ABŞ və Fransanın “bütün sərhədin təhlükəsizliyini təmin edə biləcəyini” deyib.
Bayden administrasiyasının kürdləri dəstəkləmək və Türkiyənin YPG-ni məhv etməsinə mane olmaq üçün dörd il sərf etdiyini nəzərə alsaq, Blinkenin komandasının xəbərdarlıqları və diplomatik addımları başa düşüləndir. Amma Dövlət Departamentinin bütün bəyanatları indi o qədər də güclü deyil, çünki sabah Donald Trampın komandası hakimiyyətə gələcək və Ərdoğan onunla problemləri həll etməli olacaq.
Qəzzada davam edən münaqişənin həlli ABŞ-nın yeni administrasiyasının üzvlərinin hədsiz dərəcədə İsrail tərəfdarı olduqlarını nəzərə alsaq, iki ölkə liderləri arasında gələcək münasibətlərdə əsas problemlərdən birini aradan qaldırır. Amma kürd məsələsi Ankara ilə Vaşinqton arasında münasibətlərdə böhran yarada biləcək potensiala malikdir.
Tramp üçün Suriya təkcə Yaxın Şərqdə təsir məsələsi deyil, həm də əsasən kürd ərazilərində cəmləşən neft məsələsidir. ABŞ və Türkiyə arasında yarana biləcək gərginlik, Əl-Şaraanın kürdlərlə razılaşması ilə həll edilə bilər. Lakin beynəlxalq sanksiyaların aradan qaldırılması üçün Amerika ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına ehtiyacı olan yalnız HTŞ liderinə güvənmək Ərdoğanın nöqteyi-nəzərindən son dərəcə uzaqgörənlik olardı.
Türkiyə hakimiyyəti indi Suriyadakı kürd problemini həll edə biləcəklərinə tam əmindir. Adının açıqlanmasını istəməyən Atlantik Şuradakı mənbənin sözlərinə görə, Türkiyə YPG-ni onlara qarşı hərbi əməliyyat keçirməkdənsə tərksilah etməyə razı salmağa üstünlük verir, çünki Ankara belə bir qərarın PKK-ya son qoymağa imkan yaradacağına inanır. Amma “YPG Türkiyənin zeytun budağından imtina edərsə” Türkiyə hücuma keçəcək və “ABŞ bunu dayandıra bilməyəcək”.
Y. QACAR

Ana səhifəyə dön