Manyak dərəcədə kredit götürənlər: Bu davranışın arxasında nə dayanır ? ARAŞDIRMA

Müasir dövrdə kredit artıq yalnız fövqəladə ehtiyacların deyil, gündəlik həyatın adi bir alətinə çevrilib. Lakin bəzi insanlar üçün kredit sadəcə maliyyə vasitəsi yox, psixoloji asılılıq formasıdır. Gəliri borca çatmayan, köhnə krediti bağlamaq üçün yenisini götürən, hətta ehtiyacı olmadığı halda borclanan insanlar cəmiyyətdə getdikcə artır. Bu hal artıq “kredit asılılığı” kimi qiymətləndirilir və ciddi sosial-psixoloji problemdir.

Kredit asılılığı nədir?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Kredit asılılığı insanın maliyyə ehtiyacı olmadığı halda belə borclanmağa meyilli olması, borcsuz yaşaya bilməməsi və kredit götürməni psixoloji rahatlama vasitəsinə çevirməsidir.

Bu zaman kredit ehtiyac üçün deyil, emosional boşluğu doldurmaq, status göstərmək, qısa müddətli rahatlıq əldə etmək məqsədi daşıyır. Bu asılılıq maddi yox, psixoloji köklərə söykənir.

Kredit asılılığının əsas səbəbləri

Psixoloji faktorlar

Ani rahatlama hissi: Kredit götürən insan müvəqqəti rahatlıq yaşayır, problem həll olunmuş kimi görünür.

Özünü dəyərli hiss etmə ehtiyacı: Bahalı telefon, avtomobil, əşya – kredit vasitəsilə status yaratmaq istəyi.

Daxili boşluq və stres: Depressiya, narahatlıq və özgüvən problemi borclanma ilə kompensasiya olunur.

Impulsiv davranış: Düşünmədən qərar vermək və nəticəni hesablaya bilməmək.

Sosial təsirlər

“Hamıda var, məndə də olmalıdır” düşüncəsi

-Sosial şəbəkələrdə süni rifah görüntüləri

-Cəmiyyətdə borcla yaşamağın normallaşması

Maliyyə savadsızlığı

-Gəlir–xərc balansını qura bilməmək
-Faiz, gecikmə və borc dövrəsinin risklərini anlamamaq
-Uzunmüddətli planlama vərdişinin olmaması

“Manyak dərəcədə kredit” nə deməkdir?

Bu, artıq normal borclanma deyil. Aşağıdakı hallar müşahidə olunursa, risk yüksəkdir:

-Eyni vaxtda bir neçə bank və kredit təşkilatına borc
-Kredit bağlanmadan yenisini götürmək
-Gəlirin böyük hissəsinin kreditə getməsi
-Kredit olmadıqda ciddi stress və panika
-Borc gizlətmə və reallığı inkar etmə

Bu mərhələdə kredit asılılıq davranışına çevrilir – siqaret, qumar və ya alış-veriş asılılığı kimi.

Statistika: Kredit asılılığı və borc vəziyyəti

Azərbaycan üzrə statistik göstəricilər

Banklarda kredit portfeli artıb:
2025-ci ilin aprel ayına ölkədə kredit portfeli təxminən 29,7 milyard manat təşkil edib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə təxminən 16,7 % artım deməkdir.

Əhalinin istehlak kreditləri:
2025-ci ilin başlanğıcına bankların istehlak kreditlərinin həcmi 8,4 milyard manat olub və ötən ilə nisbətən 21,7 % artıb, yəni insanlar istehlak məqsədli borclanmaya daha çox müraciət edirlər.

Kredit götürənlərin sayı çoxalıb:
2025-ci ilin iyununa kredit portfeli təxminən 30 milyard manat-a yaxınlaşaraq 13,9 % artıb, bu da borclanmanın genişləndiyini göstərir.

Vaxtı keçmiş (problemli) kreditlər:
Əvvəlki illərlə müqayisədə problemli kreditlərin miqdarı artıb və bəzi statistik məlumatlara görə vaxtı keçmiş kreditlərin payı daha yüksək səviyyələrdədir. Bu vəziyyət borclu insanların kreditləri vaxtında ödəməkdə çətinlik çəkdiyini göstərir.

Statistika ilə müqayisə: Azərbaycan və Dünya

Ev və istehlak borcları (ABŞ):

2025-in üçüncü rübündə ABŞ-da hanehalkı borcu 18,6 trilyon dollar səviyyəsinə çatıb və kredit kartları ilə tələbə kreditləri də artmaqdadır.

Dünyada kredit asılılığı indeksi:
Bir araşdırmaya görə, insanlarda kreditdən asılılıq səviyyəsi ölkələrə görə dəyişir.

Avstraliya–da ev təsərrüfatı borcu 112 % GDP-ya yaxın, İsveçrə–də 125 % civarındadır, Norveç, Hollandiya, Kanada kimi ölkələrdə də kreditdən istifadə yüksək səviyyədədir.

Hindistan nümunəsi

Hindistanda ev təsərrüfatlarının borcu ÜDM-nin təxminən 41 %-ni təşkil edir və borclanmanın böyük hissəsi istehlak kreditlərinə yönəlib.

Kanada

Son araşdırmalar göstərir ki, Kanada ev təsərrüfatları dünyada ən yüksək borc səviyyələrindən birinə malikdir və borc/ÜDM nisbəti 100 %-dən yüksəkdir.

Dünyada kredit borcu çox yüksək səviyyədədir, xüsusilə inkişaf etmiş ölkələrdə borc həcmi milli gəlirdən artıq ola bilir. Kredit asılılığı burada daha çox yaşayış və konsum kreditləri şəklindədir.

Kredit asılılığının nəticələri

-Daimi maliyyə gərginliyi
-Ailə daxili konfliktlər
-Psixoloji çökmə və depressiya
-Qanunsuz borclanma riski
-Sosial təcrid və utanc hissi

Həll yolları

Psixoloji yardım: Asılılığın emosional kökləri ilə işləmək vacibdir.

Maliyyə planı: Gəlir və xərclərin real hesablanması.

Kredit məhdudiyyəti: Özünə sərhəd qoymaq və yeni borclanmadan imtina.

Maarifləndirmə: Kredit mədəniyyəti və maliyyə savadlılığı təlimləri.

Ailə dəstəyi: Problemi gizlətmədən paylaşmaq.

Kredit özü problem deyil. Problem kreditin həyat tərzinə çevrilməsidir. Manyak dərəcədə kreditdən asılı olan insanlar əslində pul yox, rahatlıq, təhlükəsizlik və özünə dəyər hissi axtarırlar. Bu boşluq borcla deyil, sağlam psixoloji və maliyyə davranışları ilə doldurulmalıdır.

Ayşən Vəli