Masada bir nəfər arxada beş dövlət PKK kimlərin əlindədir?

Türkiyəli hərbi və təhlükəsizlik eksperti Abdullah Ağar, regiondakı terror strukturunun çoxqatlı təbiəti, İmralı məsələsinin strateji mahiyyəti və PKK-nın xarici şəbəkələrlə əlaqələri barədə Gununsesi.info  üçün geniş təhlil təqdim edib. Ekspert, Abdullah Öcalanın 1999-cu ildə ABŞ tərəfindən Türkiyəyə təhvil verilməsinin arxa planı, bu prosesin mümkün geosiyasi məqsədləri və İmralının regiondakı dinamika baxımından hansı rol oynaya biləcəyi ilə bağlı vacib suallara toxunur. Aşağıda Ağarın analitik yanaşmasını təqdim edirik:

Terrorçu başı Apo-nun 1999-cu ildə ABŞ tərəfindən Türkiyəyə təhvil verilməsi – o dövrün Baş naziri Ecevitin “Bizi nəyə görə verdilər, anlamadım” sözləri ilə yanaşı  – hələ də tam açılmamış bir tapmacadır. Bu təhvil nəticəsində təşkilat rəhbərinin məhkum statusu ilə Türkiyənin nəzarətinə keçməsi, İmralının əslində bir “gözləmə otağı” kimi planlanıb-planlanmadığı sualını açıq qoyur.
Bugünkü müzakirənin mahiyyəti isə budur: Ondan yenidən bir rol istənildiyi görünür və bu rol – “Türkiyənin unitar quruluşunun zədələnməsi və PKK-nın Suriyada dövlətləşməsi başda olmaqla” – çoxqatlı təhdidlər, təhlükələr və oyunlar ehtiva edir.

İmralı “bir gözləmə otağıdırmı” – buna qəti hökm verə bilmərəm, amma bir həqiqət var: ABŞ kimi bir dövlət heç nəyi sadəcə təhvil etməz; təhvil etdiyinə bir funksiya yükləyər. Ola bilsin, bu gecikmiş bir tapşırıqdır, zamanlaması xaricdə müəyyənləşdirilmiş bir roldur.

Gəlin bir az da sahada işlənən dildə danışaq: Türkiyənin təzyiqini alan və PKK terror təşkilatını yönləndirən böyük şəbəkə içində Apoya/İmralıya verilmiş rol; ölkənin içinə yerləşdirilmiş, “vaxtı gələndə aktivləşdiriləcək bir intihar mexanizmi, zamanlaması kənardan idarə olunan bir saatlı bomba” funksiyası idimi?
Qərarı sizə buraxıram.

“Terrorçu başı Apo-nun və ya İmralının ‘ən ciddi tərəf’ kimi qəbul edilməsinin” hansı fayda və zərərləri ola bilər?

Bu məsələ həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki “müzakirə tərəfi olmaq” sadəcə danışmaq deyil; eyni zamanda legitimlik yaradır, cəmiyyətin şüuraltına müəyyən bir hakimiyyət cümləsi yerləşdirir. Bir terrorçu dövlətlə eyni masaya oturdulduqda, cəmiyyətin şüuraltında dövlətin ontoloji üstünlüyünü zədələyən qaranlıq bir kölgə yaranır.

Və məncə bu prosesdə edilən ən böyük səhvlərdən biri:
“Çox düyümlü bir təhdidi – tək düyümlü bir müzakirə tərəfinə endirmək”dir.
“Ən ciddi / ən realist / nəticə verə biləcək yeganə tərəf Apo-dur, İmralıdır” yanaşması artıq institusionallaşmış bir yanılmadır.

Təhdidi və çözüm axtarışını düzgün qiymətləndirərkən aşağıdakı suallar əsasdır:

Terrorun nüvə mexanizmləri haradadır və kimlərin əlindədir?

Aktiv və passiv düyümlər hansılardır, kimlərdir, haralarda yerləşir, gücləri nədir?

Xarici siqnal mənbələri hansı ölkələr və kəşfiyyat servisidir, təsirləri nə qədərdir?

Prosesdə sui-istifadə edilən şəxsi/struktur zəifliklər, əlaqələr, alınan göstərişlər varmı? Havuç-sopa / vəd-təhdid mexanizmləri işə salınıbmı?

Daxildə və xaricdə fayda əldə edən aktorlar kimlərdir, niyyətləri nədir, qurulan prosesləri genişləndirirlər, yoxsa daraldırlar? Dövləti və unitar yapını zəiflədir, yoxsa gücləndirirlər?

Bu xüsusilə vacibdir. Çünki PKK yalnız bir düyümlü bir təşkilat deyil; çoxmərkəzli bir kölgə şəbəkəsidir:

ABŞ–CENTCOM-un Suriya elitləri,

İngiltərə və AB-nin Avropa diasporası,

İranın İraq–Süleymaniyyə/Sincar xətti və vəkil şəbəkəsi,

Kandilin daxili qruplaşmaları –
bir-birilə rəqabət içində olan kölgə operatorlardır.

“Müzakirə tərəfi” kimi seçilən hər fiqur, əslində digər kölgə şəbəkələrinin qapılarını da açır.
Masaya bir nəfər qoyduğunu sanarsan, amma əslində:

ABŞ-ın komanda otağına,

İsrailin örtülü əlaqələrinə,

İngiltərə kəşfiyyatının tarixi şəbəkələrinə,

İranın regional vekil xəttinə,

Kandilin daxili fraksiyalarına
pəncərə açmış olarsan.

Bu səbəbdən tək bir düyümə güvənmək, dövləti ən az dörd fərqli cəbhədə girov buraxmaq deməkdir.

PKK artıq klassik quruluş deyil

PKK “cüt düyüm sindromu” ilə işləyən, bir düyümü digər düyümün üstünə qaldıraraq Türkiyənin diqqətini dağdırmağa çalışan çoxqatlı bir şəbəkəyə çevrilib. Bu mexanizmi anlamadan tək bir düyümə yönəlmək, təhdidin ünvanını yanlış kodlamaqdır. Bu tuzaktır. Hətta İsrailin İranla, İranın isə İsraillə vuruşmasına səbəb ola biləcək qədər mürəkkəb bir tuzak!

Qazadakı hadisələrə bu kontekstdə bir də baxın — xatırlayırsınızsa, bu mövzuda xəbərdarlıq edilmişdi.

PKK-nı tək mərkəzdən idarə olunan bir struktur sanmaq – həm kəşfiyyat, həm də əməliyyat dizaynında kritik bir səhvdir. Buna görə də “kölgə operator ayrımı” seçim deyil, məcburiyyətdir. Əks halda strateji korluq qaçılmazdır.

İmralını “ana düyüm” kimi görmək – xarici aktorlar üçün ideal bir hücum vektoru

Çünki tək düyümü manipulyasiya edən, bütün şəbəkəni manipulyasiya edə bilir. Bu isə dövlət ağlını devre dışı buraxır, terror təşkilatını “beynəlxalq sinir şəbəkəsinə” çevirən xarici gücləri möhkəmləndirir və Türkiyənin qərar mexanizmini kənardan idarə edilə bilən hala gətirir.

Bu gün sahəyə baxan hər kəs görür ki, YPG/PKK/KCK çox fərqli yerlərdə, çox fərqli şəbəkələr vasitəsilə yerli–regional–qlobal qərar mərkəzlərinə bağlanıb.

Təşkilatı bu gün əsasən aşağıdakı altı xarici aktor yönləndirir:

ABŞ: himayə, idarəetmə, yönləndirmə, təlim, silah, logistika, hava qoruması

Rusiya: diplomatik manevr sahəsi açmaq

İran: kəşfiyyat və yeraltı şəbəkələr, vəkil elementlər

İngiltərə: tarixi dizayn, etnik-aşirət-dini fitnə mexanizmləri

Avropa: maliyyə, təbliğat, təşkilatlanma

İsrail: örtülü fəaliyyətlər və dolayı əlaqələr

Şam rejimi: ABŞ-ın yönləndirməsi, İsrailin təzyiqi və öz daxili teopolitik səbəbləri

ABŞ-ın YPG/PYD xəttini, İranın isə Haşdi-Şabi–Süleymaniyyə–yeraltı şəbəkələrini eyni təhdidi müxtəlif məqsədlərlə bəsləmək üçün istifadə etməsi belə bir çoxları tərəfindən hələ də tam başa düşülməyib.

Əlavə olaraq “Haseke–Şam, HTŞ–YPG, Colani–Kobani” asimmetrik-belirsizlik düyümünün açılması həyati vacibdir. Şamın HTŞ-Colani və ya YPG-Kobani düyümləri ilə belirsizlik yaratmaqdan imtina edib Suriya dövlətinin unitar protokoluna qayıtmasının vaxtı çoxdan keçib.

Bütün bu mürəkkəb qərar–təsir şəbəkəsi durarkən İmralını əsas müzakirə tərəfi etmək – təhdidi yanlış ünvanlamaqdır və xəritəni daha da dolaşıq hala salır.

Ayşən 

Gununsesi.info