Mehmet Fatih Öztarsu: Azərbaycanın geostrateji mövqeyi və maddi ehtiyatları diplomatik təsir vasitəsinə çevrilib MÜSAHİBƏ

Bakı, 27 yanvar, L. Muradzadə, AZƏRTAC

Cənubi Qafqaz tarixi dəyişikliklərin astanasındadır. 2026-cı il çoxdan gözlənilən sülhün və genişmiqyaslı nəqliyyat layihələrinin başlanğıcı ola bilər. Seul Qlobal Münasibətlər İnstitutunun (Seoul Institute of Global Affairs) Avrasiya məsələləri üzrə direktoru Mehmet Fatih Öztarsu AZƏRTAC-a verdiyi müsahibədə Azərbaycanın regional inkişafların sadəcə iştirakçısı olmaqdan çıxmasının və yeni geosiyasi vəziyyətin əsas memarına çevrilməsinin səbəblərini izah edir.

- 2025-ci ildə Vaşinqtonda birgə bəyannamənin imzalanması Bakı ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşmasında dönüş nöqtəsi oldu. Türkiyə Ermənistanın 2026-cı ildə yekun sülh sazişini imzalamağa hazırlığını necə qiymətləndirir?

- Vaşinqtonda birgə bəyannamənin imzalanması ilə ötən il Azərbaycan ilə Ermənistan arasında danışıqlarda əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi oldu. Ankara İrəvanın 2026-cı ildə sülh sazişini tamamlamağa hazırlığını təkcə niyyət məsələsi kimi deyil, həm də onun etibarlılığı, ardıcıllığı və hazırkı mərhələdə tətbiqinin sınağı kimi görür.

Baş nazir Nikol Paşinyanın rəhbərlik etdiyi hazırkı Ermənistan rəhbərliyi münasibətləri normallaşdırmaq və hərtərəfli sülh razılaşmasına nail olmaq üçün əvvəlki administrasiyalara nisbətən xeyli yüksək siyasi iradə nümayiş etdirib. Robert Koçaryan və Serj Sarkisyan davam edən sülh danışıqlarından narazılıqlarını bildirməyə davam edirlər. Paşinyan hökumətinin ictimai bəyanatlar, diplomatik əlaqələr və qarşılıqlı razılaşdırılmış layihə mətninin qəbul edilməsi ilə ifadə etdiyi öhdəlik Ermənistanda davam edən siyasi gərginlik nəzərə alınmaqla xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Eyni zamanda, Ankara öz hərəkətlərini əsasən regiondakı istənilən razılaşmanın davamlılığı üçün vacib olan Azərbaycanın əsas gözləntiləri ilə uyğunlaşdırır. Bu baxımdan, Bakının prioritetləri aydındır: suverenliyin və ərazi bütövlüyünün birmənalı tanınması, ərazi iddiaları ilə bağlı hər hansı qalıq və ya konstitusion qeyri-müəyyənliyinin olmaması, sərhəd boyunca üçüncü tərəfin hərbi mövcudluğunun institusionallaşdırılmasının qarşısını almaq üçün qəti öhdəlik. Bunlar sadəcə simvolik tələblər deyil, həm də davamlı sülhün təməli kimi qəbul edilir. Bu, xüsusilə, tərəflər arasında etimadın qurulması üçün fundamental yanaşmadır.

Hazırkı proses getdikcə hərbi əməliyyatların dinamikası ilə deyil, hüquqi və institusional meyarlarla müəyyən edilir. Ankaranın fikrincə, bu, Paşinyan hökuməti üçün həm fürsət, həm də məsuliyyət yaradır: siyasi hazırlıq danışıqlar masasında artıq razılaşdırılmış prinsiplərlə struktur və hüquqi uyğunluğa çevrilməlidir.

Beləliklə, Türkiyə tərəfi hesab edir ki, Ermənistanın hazırkı hökuməti dövründə sülhə hazırlıq real və siyasi cəhətdən əhəmiyyətlidir. Lakin bu hazırlığın 2026-cı ildə yekun sülh sazişi şəklində yekunlaşması son nəticədə İrəvanın Azərbaycanın gözləntilərini konkret və dönməz şəkildə qarşılamaq qabiliyyətindən asılı olacaq. Bu yaxınlaşma əldə edilərsə, Ankara hərtərəfli sülh sazişinin imzalanmasını təkcə mümkün deyil, həm də Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik və regional inteqrasiya yolunda tarixi bir addım hesab edəcək. Təbii ki, Ermənistanda qarşıdan gələn seçkilər bu məsələdə mühüm rol oynayacaq, çünki bəzi siyasi qruplar Paşinyan hökumətinin hazırkı sülh ritorikasını qətiyyətlə rədd edir. Revanşist hökumətin yaradılması bu baxımdan ən böyük çətinliklərdən biridir.

- TRIPP layihəsi hazırda Zəngəzur dəhlizinin bir hissəsi kimi fəal şəkildə müzakirə olunur. Türk dünyasının birləşməsi və Orta Dəhlizin gücləndirilməsi kontekstində bu marşrut Türkiyə üçün nə qədər vacibdir?

- TRIPP təşəbbüsü və Zəngəzur dəhlizi ətrafında müzakirələr Türkiyənin artıq birləşdirici bənd qismində getdikcə daha vacib rol oynadığı geniş nəqliyyat əlçatanlığı ekosisteminin bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir. TRIPP marşrutu gündəmə gəlməzdən çox əvvəl Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) və Bakı-Tbilisi-Ərzurum (BTƏ) neft kəmərləri kimi layihələr strateji infrastrukturun ortaq iqtisadi maraqlar ətrafında əməkdaşlığı möhkəmləndirmək vasitəsilə regional geosiyasəti necə yenidən formalaşdıra biləcəyini nümayiş etdirdi.

TRIPP bu mövqeyi əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək. Bu, Türkiyənin Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ilə birbaşa quru nəqliyyat əlaqələrini gücləndirməklə yanaşı, enerji, logistika, ticarət və sənaye təchizat zəncirlərində yeni əməkdaşlıq səviyyələri yaradacaq. Bu mənada layihə tək bir dəhlizlə deyil, həll olunmamış siyasi münaqişələr səbəbindən uzun müddət bölünmüş qalan bölgələr arasında qarşılıqlı əlaqə nöqtələrinin çoxaldılması ilə bağlıdır.

Qeyd etmək vacibdir ki, bu marşrutun faydaları region ölkələrindən çox-çox kənara çıxır. Tam funksional Zəngəzur-Orta Dəhliz oxu Avropa bazarlarına çıxışı yaxşılaşdıracaq, Yaxın Şərqlə əlaqələri dərinləşdirəcək və hətta Şərq-Qərb, eləcə də Şimal-Cənub nəqliyyat əlaqələrini möhkəmləndirmək vasitəsilə dolayı yolla Cənubi Asiyaya fayda verəcək. Onilliklərdir ki, Cənubi Qafqazda regional əməkdaşlıq bir çox hallarda təhlükəsizlik narahatlıqları və uzun sürən münaqişələr səbəbindən arxa plana atılıb. İndi nəqliyyatın əlçatanlığı və iqtisadi qarşılıqlı asılılığın regional siyasətdə prioritetə çevrildiyi yeni bir gündəmə tədrici keçidin şahidi oluruq.

Türkiyə tərəfi bu məsələdə əvvəlcədən ardıcıl mövqe tutub. Ankara dəfələrlə dəmir yolu və avtomobil əlaqələri yaratmaqla, eləcə də layihəni mövcud nəqliyyat və logistika infrastrukturuna inteqrasiya etməklə bu konsepsiyanı dəstəkləməyə hazır olduğunu vurğulayıb. Bu, ritorik öhdəlik deyil, ölkənin özünü qitələr arasında etibarlı bir əlaqə vasitəsi kimi təqdim etmək üçün uzunmüddətli strategiyasını əks etdirir.

Bir sözlə, BTC və BTƏ ilə başlayan, daha sonra TRIPP ilə davam edən layihələr Türkiyənin körpü rolunu gücləndirmək potensialına malikdir və eyni zamanda, regional əməkdaşlığın yeni bir dövrünə qapı açır. Əgər inklüziv və praqmatik şəkildə idarə olunarsa, əvvəllər bölünmə ilə müəyyən edilmiş bir coğrafiyanı regional ölkələr üçün imkanlarla və Avropadan Asiyaya qədər uzanan daha geniş bir şəbəkə ilə müəyyənləşmiş geniş coğrafiyaya çevirə bilər.

- Azərbaycan əsas qlobal mərkəzlər arasında uğurlu balanslaşdırma ilə öz gündəliyini qoruyub saxlayır. Sizcə, Azərbaycan diplomatiyasının uğurunun sirri nədir və bu, ölkənin həm Qərb, həm də Şərq üçün etibarlı tərəfdaş olmasına imkan verirmi?

- Azərbaycanın diplomatik uğuru bir gecədə yaranmayıb. Bu, Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılmış balans siyasətinə söykənən uzunmüddətli strateji konsepsiyanın nəticəsidir. Əvvəlcədən bu yanaşma Azərbaycanın konstruktiv regional aktor kimi çıxış etməsi, bütün böyük güclərlə bərabər səviyyədə qarşılıqlı əlaqədə olması və eksklüziv və ya məhdudlaşdırıcı ittifaqlara girməkdən çəkinməsi fikrinə əsaslanırdı.

Onun vizyonuna görə, Azərbaycanın gücü təkcə qlobal imkanlardan yararlanmaqda deyil, həm də başqalarına imkanlar təqdim etməkdə idi. Bu fəlsəfə müdafiədən daha çox xarici siyasətə yönəlmiş bir siyasət formalaşdırdı. Təcriddən daha çox əlaqə, qütbləşmədən daha çox dialoq və asılılıqdan daha çox əməkdaşlıq axtaran bir siyasət həyata keçirildi. Bu, praktikada həm Qərb, həm də Şərq aktorları ilə açıq ünsiyyət kanallarının saxlanması, eyni zamanda, suveren qərar qəbuletmə üzərində tam nəzarətin təmini demək idi.

Coğrafi mövqe və maddi imkanlar bu balans siyasətinin davamlılığının təmin edilməsində həlledici rol oynadı. Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşən, zəngin enerji və tranzit potensialına malik olan Azərbaycan geostrateji mövqeyini və maddi resurslarını diplomatik təsir vasitəsinə çevirdi. Beləliklə, balans ritorik seçim deyil, ölkənin obyektiv şərtlərinə mükəmməl şəkildə uyğun gələn struktur amillərinə əsaslanan bir strategiya idi.

Zaman keçdikcə, bu yanaşma gözəçarpan nəticələr verib. Azərbaycan bir sıra əhəmiyyətli uğurlara imza atıb: birincisi, regional təcriddən yayınıb; ikincisi, qlobal səhnədəki mövqeyini artırıb; üçüncüsü, iqtisadiyyatını və müdafiə qabiliyyətlərini gücləndirib; dördüncüsü, tarixən parçalanmış bir bölgədə sülh diplomatiyasının əsas vasitəçisi kimi özünü təsdiqləyib. Eyni dərəcədə vacib olan odur ki, Bakı diplomatik məkanından beynəlxalq forumlarda tez-tez eşidilməkdə çətinlik çəkən icmaların və aktorların səslərini artırmaq üçün istifadə edərək məsuliyyətli və inklüziv iştirakçı kimi imicini möhkəmləndirib.

Birlikdə götürüldükdə, bu elementlər bu gün Azərbaycanın inkişaf etməkdə olan regional gücün bir çox əsas atributlarını - strateji muxtariyyət, funksional diplomatiya, maddi imkanlar, gündəmi müəyyən etmək qabiliyyəti, regional və qlobal ictimai mallara töhfə vermək istəyini nümayiş etdirməsinin səbəbini izah edir. Azərbaycan tarazlığı özlüyündə bir məqsəd kimi izləmək əvəzinə, onu suverenliyini, aktuallığını və təsirini qorumaq üçün dinamik bir vasitə kimi görür.

Bu mənada, Azərbaycanın hazırkı diplomatik səyləri təkcə böyük güclərin rəqabəti ilə dolu bir bölgədəki rolunu idarə etməyə deyil, həm də sabitliyə, əlaqəyə və konstruktiv iştiraka əsaslanan regional güc kimi öz rolunu gücləndirməyə yönəlib. Bu, ölkənin diqqətəlayiq ardıcıllıq və inamla davam etdirdiyi bir trayektoriyadır.

Onu da vurğulamaq vacibdir ki, əks ssenari də tamamilə mümkün idi. Azərbaycan tamamilə fərqli bir yol seçə, məsələn, enerji ilə zəngin, lakin siyasi cəhətdən təcrid olunmuş, daxilə baxan, riskdən çəkinən və əsasən, regional və qlobal dinamika ilə əlaqəsi olmayan bir ölkə olaraq qala bilərdi. Bir çox resursla zəngin dövlətlər enerji sərvətinin diplomatiyanı gücləndirmək əvəzinə onu zəiflətdiyi bu tələyə düşür. Azərbaycan bu trayektoriyadan şüurlu surətdə yayınıb. Resurslarının onu təcrid vəziyyətinə salmasına icazə vermək əvəzinə, onlardan iştirak, əlaqə və təsir vasitəsi kimi istifadə edə bilib. Bu strateji seçim enerjini passiv aktivdən fəal diplomatik alətə çevirib və Azərbaycanın həm regionda, həm də daha geniş beynəlxalq sistemdə əhəmiyyətini artırıb. Birlikdə götürüldükdə, bu amillər Azərbaycanın regional güc statusuna doğru aydın trayektoriyasını müəyyən edir.