Mərkəzi Asiya + Azərbaycan sammiti RAKURS

"Mərkəzi Asiya + Azərbaycan" sammiti, Xəzər Ekoloji Sammiti və Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB) Dövlət Başçıları Şurasının yubiley iclası 7-9 oktyabr tarixlərində Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərindəki Avaza Milli Turizm Zonasında keçirildi. Əsas görüşlərdən əvvəl xarici işlər nazirlərinin görüşü keçirildi və üç gün ərzində Avaza bir neçə beynəlxalq toplantıya - seminarlara, konfranslara, forumlara və sərgilərə ev sahibliyi etdi.

Milli səlahiyyətləri olmayan Müstəqil Dövlətlər Birliyin 2026-cı ildə 35 yaşı tamam olur və bu da görüşlərin genişləndirilməsinə səbəb oldu. Lakin Nizamnamədə yüksək səviyyəli əlaqələr nəzərdə tutulur və İran prezidentini Türkmənistana dəvət etmək və əsas forum çərçivəsində əsas mövzuları müzakirə etmək də daxil olmaqla çox konkret məqsədlər güdür. Müşahidəçilər gündəliyə daxil edilən misli görünməmiş sayda vacib məsələni dərhal neytral və əsasən təcrid olunmuş Türkmənistanla geniş dialoq üçün bir siqnal kimi qəbul etdilər.

Lakin görüşlər bu qədər geniş miqyasda keçirilmədi, çünki 2026-cı il Türkmənistanın MDB-yə sədrlik ili idi və ya bütün MDB ölkələrinin onlara marağı var idi. Bütün iştirakçıların öz siyasi və iqtisadi maraqları var, çoxvektorlu siyasət yürüdürlər, güc mərkəzləri arasında optimal balans tapmağa çalışırlar və öz hesabına hər hansı bir dövlətin yolunu izləmək istəmirlər. MDB üzvlərindən biri üçün faydalı olan digərləri üçün məqbul olmaya bilər. Lakin bütün fərqlərə və formal dominantlığın olmamasına baxmayaraq, Rusiyanın özünün təsir çəkisini və miqyasını bütün Avaza görüşlərində hiss etdirmək iddiasına düşmüşdü. Rusiyanın üstünlüyü təəssüratı bir sıra amillərdən - Sovet dövrünün mirası, işləyən rus dili, sıx bazar əlaqələri, logistika nəqliyyat dəhlizlərinin və infrastrukturunun şaxələndirilməsi istəyi və birgə layihələrdən qaynaqlanır. Rusiya elə bir fikir formalaşdırmağa çalışırdı ki, guya onun mövqeyi MDB ölkələri üçün vacibdir, o cümlədən beynəlxalq münaqişə zonalarındakı inkişaflar. Lakin əvvəllər Rusiya ayrı-ayrı MDB ölkələrinə qarşı fərqli fikirlər və tənqidlər bildirirdi.

Xəzər dənizinin şərq sahilində görüşən Mərkəzi Asiya ölkələri və Azərbaycan liderləri Rusiya üçün tamamilə əlverişsiz olan Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizinin yaradılması perspektivlərini bir daha təsdiqlədilər. Artıq başlanmış bu böyük layihə ilə müqayisədə, hətta Mərkəzi Asiya ölkələri üçün benzin istehsal etmək üçün neft emalı zavodlarının tikilməsi təklifi kimi böyük təşəbbüslərin əhəmiyyəti ortada idi. Mərkəzi Asiyada, Cənubi Qafqazda və Avropada yeni iş yerləri yarada biləcək dəmir yolu marşrutu və onun infrastrukturu Asiya və Avropa ölkələri arasında ticarətin etibarlılığını və həcmini artıracaq ki, bu da ilk növbədə region ölkələrinə və eyni zamanda Çinə fayda verəcək. Transxəzər layihəsinin artıq özəl investorları, əsasən Çindən cəlb etməsi təəccüblü deyil. Onilliklər ərzində Çin və Avropa Rusiyadan keçən vahid dəmir yolu marşrutu ilə birləşdirilib və buna görə də Çin yeni marşrutun - Transxəzər Dəhlizinin təşəbbüskarı və əsas faydalananı hesab edilə bilər.

Transxəzər marşrutunun perspektivlərini Dünya Bankının sentyabr ayında dərc olunmuş "İnteqrasiya: Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizi boyunca dünya səviyyəli ticarət logistikasının qurulması" hesabatı ilə qiymətləndirmək olar. Yeni marşrut "marşrut boyunca daşıma həcmini üç dəfədən çox artıracaq, çatdırılma müddətini yarıya endirəcək, dəhliz ölkələrinin ÜDM-ni 3,3% artıracaq və 2040-cı ilə qədər əlavə 2 milyon iş yeri yaradacaq". Bundan əlavə, hesabatda qeyd olunur ki, əgər Orta Asiyada iqtisadi islahatlar davam edərsə, "nəqliyyat həcmləri 2040-cı ilə qədər dörd dəfə, çatdırılma müddətləri isə üçdə ikiyə endirilə bilər".

Dünya Bankının hesablamalarına görə, bütün layihə üçün 25 milyard dollar investisiya, əlavə 30 milyard dollarlıq əlaqəli investisiya tələb olunacaq. Bu investisiya əhəmiyyətlidir və onun əsas hissəsi Orta Asiya ölkələrinə gedəcək ki, bu da region liderlərinin xəbərdar olduğu bir faktdır. Lakin Transxəzər marşrutu hələ dominant hala gəlməsə də, nəqliyyatda inhisarını itirən Rusiya bunun əvəzinə MDB ölkələri ilə əməkdaşlıq edə və dəhlizdən ixrac üçün istifadə edə bilər, çünki Rusiya da rəqib marşrutun risklərindən və potensial faydalarından xəbərdardır.

Digər əsas nəqliyyat dəhlizi Mərkəzi Asiyadan keçir - Özbəkistanın lider olduğu Şimal-Cənub dəmir yolu marşrutu, bu mövqedən imtina etməyəcək. Əfqanıstan və Pakistandan keçərək Hind okeanı limanlarına gedən yol bir sıra çətinliklər yaradır və investor baxımından Rusiya üçün də maraqlı ola bilər, çünki bu, bütün layihə iştirakçıları üçün faydalı olardı və real və proqnozlaşdırıla biləndir.
Xəzər Ekoloji Sammitindəki müzakirələr əsasən Xəzər dənizinin dayazlaşması məsələsinə yönəlmişdi ki, bu da Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsini ciddi iqtisadi problemə çevirir. On minlərlə hektar yeni torpaq sahəsinin yaradılması və yeni miqrasiya axınları riski artıq maliyyə nəticələrinə malikdir - sahil ölkələrində iqtisadi itkilər ildə 1 milyard dolları keçə bilər.

Zirvə görüşünün əsas sənədlərinin (MDB dövlət başçılarının bəyanatları) məzmununa gəldikdə isə, onlar əvvəlki oxşar yubiley bəyanatlarından az fərqlənir və yüksək səviyyəli görüşlər üçün standart diplomatik dil kimi səslənirdi. Müzakirələrin bəziləri qapalı qapılar arxasında keçirildi və burada MDB dövlət başçılarının qeyri-sabit qlobal vəziyyətlə bağlı fikir mübadiləsi aparması gözlənilirdi. Əsas sammitdə müzakirələrin əsas diqqət mərkəzində MDB iqtisadiyyatları dayanırdı. Müşahidəçilər həmçinin qeyd etdilər ki, MDB sammitində imzalanan sənədlərdə hamını narahat edən silahlı münaqişələrdən heç bir bəhs edilməyib. Bu məsələlərlə bağlı qeyri-müəyyənlik yaxın gələcəkdə də davam edəcək.

V.VƏLİLİ