Moskva İrəvan sammitinə necə reaksiya verəcək? AKTUAL

Avropa liderləri uzun müddətdir Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı ən yaxın müttəfiqi hesab edilən Ermənistanda iki misli görünməmiş sammit üçün toplaşırlar. Əhalisi üç milyondan az olan bir ölkə üçün bu tədbirin simvolizmini şişirtmək çətindir: Ermənistan Rusiya prezidenti Vladimir Putin tərəfindən yaradılan Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvüdür və Rusiya hərbi bazası Ermənistan ərazisində yerləşir.

Bazar ertəsi günü 30-dan çox Avropa lideri və Kanada Baş naziri İrəvanda keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) sammitində iştirak edir. Çərşənbə axşamı günü Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyen və Avropa Şurasının prezidenti António Kostanın iştirakı ilə ilk dəfə Aİ-Ermənistan ikitərəfli sammiti keçiriləcək.

Ermənistan enerji baxımından Rusiyadan çox asılıdır. O, Rusiya qazını güzəştli qiymətlərlə alır. Putin bu məqamı xüsusilə Baş nazir Nikol Paşinyanın 1 apreldə Moskvaya səfəri zamanı qeyd edib. O qeyd edib ki, Rusiya Ermənistana qazı 1000 kubmetr üçün 177,50 dollara satır, Avropada isə bu rəqəm 600 dollardır. "Fərq böyükdür, əhəmiyyətlidir", - deyə Rusiya prezidenti bildirib.

Rusiyanın orbitində bu qədər dərin kök salmış bir ölkə necə oldu ki, Avropanın əksər liderlərinə ev sahibliyi etdi? Dönüş nöqtəsi 2023-cü ildə Ermənistanla qonşu Azərbaycan arasında baş verən müharibə ilə gəldi. Daha sonra Azərbaycan Qarabağda suverenliyini bərpa etmək üçün ildırım sürətli antiterror tədbiri keçirdi və separatizmə birdəfəlik son qoydu. Sülhməramlı qüvvələri ilə Qarabağda olan Rusiya isə hadisələri müşahidə etməkdən o tərəfə keçə bilmədi.

Əvvəlki hərbi əməliyyatda, yəni 44 günlük müharibədə də Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) neytral qalmalı oldu. Ermənistan Milli Məclisinin Xarici Əlaqələr Komitəsinin sədri Sarqis Xandanyan BBC-yə bildirib ki, "Biz mövcud təhlükəsizlik arxitekturasının işləmədiyini anladıq". Bir il əvvəl isə AB sərhəd tanıma sazişi bağlayaraq mülki monitorinq missiyası yerləşdirib. Xandanyan deyib: "Avropa İttifaqının fiziki mövcudluğu vətəndaşlarımızın qavrayışını dəyişdirib. Biz əhalinin AB ilə daha yaxın münasibətlərə ehtiyacı olduğunu anladıq".

2025-ci ilin mart ayında Ermənistan parlamenti AB-yə üzvlük prosesinə başlayan qanun qəbul edib. Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh prosesi də sürətlənib. Avqust ayında iki lider Ağ Evdə onilliklərdir davam edən münaqişəyə son qoymağı hədəfləyən tarixi bir saziş imzalayıblar. Orada onlar həmçinin Ermənistanın İranla sərhədi boyunca uzanacaq və regionu Avropa bazarlarına bağlayacaq əsas nəqliyyat dəhlizi olan "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu"nun işə salındığını elan ediblər.

Lakin iki qonşu ölkə arasındakı sülh prosesi kövrək olaraq qalır və Avropanın Ermənistanla yaxınlaşması diplomatik xərclərə başa gəlib. Ötən həftə Azərbaycan parlamenti Avropa Parlamentinin 2023-cü ildə Qarabağdan öz istəkləri ilə Ermənistana gedən ermənilərin geri qayıtmaq hüququnu tələb edən qətnaməsi və Bakının saxladığı separatçıların azad edilməsi ilə bağlı Avropa Parlamenti ilə əlaqələrin dayandırılmasına səs verib. Bu arada, Moskva Ermənistanın Aİ ilə münasibətlərinin getdikcə istiləşməsini gizli şəkildə qıcıqla izləyir.

Kremldə keçirilən görüşdə Putin Paşinyanın ölkəsinin azadlıqları ilə öyündüyünə gülümsəyib. O, Rusiya liderinə deyib: "Ermənistanda sosial media 100% azaddır və heç bir məhdudiyyət yoxdur. Rusiyada bütün əsas Qərb platformaları bloklanıb. Lakin Putin Paşinyana xatırladıb ki, onun Aİ-yə qoşulmaq istəkləri Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlüklə uyğun gəlmir. "Həm Avropa Birliyi, həm də Avrasiya İqtisadi Birliyi ilə eyni vaxtda gömrük ittifaqına daxil olmaq mümkün deyil", Rusiya prezidenti əlavə edib ki, bu, "tərifinə görə sadəcə mümkün deyil".

ASB sammitindən bir neçə gün əvvəl Rusiya Ermənistan mineral suyunun idxalına qadağa qoyub. Ermənistanın informasiya məkanını izləyən CyberHUB-AM təşkilatından Artur Papyan deyib ki, bu, hibrid təhdidlərin necə işlədiyinə dair tipik bir nümunədir. O qeyd edib ki, yüksək vəzifəli məmurların Avropayönlü açıqlamalarından və ya Brüsselə səfərlərindən sonra tez-tez Gürcüstan-Rusiya sərhədində Ermənistan yük maşınlarının saxlanılması qərarları, eləcə də hakerlərin hökumət saytlarına hücum təhdidləri gəlir.

Ötən ay Aİ, xüsusilə iyun ayında Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkiləri ərəfəsində Rusiyanın dezinformasiyasına, kiberhücumlarına və qanunsuz maliyyə axınlarına qarşı mübarizə aparmaq üçün nəzərdə tutulmuş növbəti iki il üçün Ermənistanda yeni mülki missiyanı təsdiqləyib. Bu, Kişinyovda Avropapərəst qüvvələrin hakimiyyətdə qalması ilə nəticələnən 2025-ci il seç kilərindən əvvəl yaradılmış Moldovadakı oxşar Aİ missiyası əsasında modelləşdirilib.

"Mən bu halları, xüsusən də Moldova və Rumıniya, eləcə də Ukraynadakıları araşdırdım", Papian deyib. "Mən ümumi taktika və texnoloji proseslər görürəm". Yanvar ayında onun komandası WhatsApp-a edilən kütləvi hücumu sənədləşdirib və bu hücumun bir neçə yüz min hesabı ələ keçirdiyi təxmin edilir. O bildirib ki, mesajlaşma tətbiqindən nazirlər və hökumət rəsmiləri geniş istifadə edir. Ayrı bir əməliyyatda hakerlər Signal tətbiqində saxta hesab yaradıblar, özlərini Aİ-nin Ermənistandakı səfiri Vasilis Maragos kimi təqdim ediblər və QHT liderlərini Ermənistan-Aİ münasibətləri ilə bağlı saxta konfransa dəvət ediblər. Qeydiyyat linki qanuni görünürdü. Hətta təcrübəli vətəndaş cəmiyyəti işçiləri də bu hiyləyə aldanıblar. Hücumun mənbəyi aşkar edildikdə, IP ünvanları Moskvanın şimal-qərbində yerləşən Rusiyanın Zelenoqrad şəhərinə işarə edib.

İrəvan sammitləri ərəfəsində Papian cəmi bir səhər Telegram-da altı və ya yeddi aktivlik partlayışı olduğunu və hamısının eyni fikri təbliğ etdiyini, bu hadisələrin Ermənistan üçün geri dönüş nöqtəsi olmadığını və Rusiyanın ölkəni onlara ev sahibliyi etdiyinə görə cəzalandıracağını bildirib.

Zirvə görüşlərində iştirak edən Avropa Şurasının baş katibi Alen Berset bildirib ki, "Ermənistanın demokratik institutları fəaliyyət göstərir və real irəliləyiş əldə ediblər, lakin təzyiq altındadırlar". Onun Ermənistanda iyun ayında keçiriləcək seçkilərdən əvvəl əsas narahatlıqları xarici müdaxilə, dezinformasiya və onlayn siyasi qütbləşmə idi. O bildirib ki, Ermənistanın bu təhdidlərə qarşı mübarizə aparmaq üçün bəzi hüquqi vasitələri var, lakin bir çox digər ölkələr kimi, "onlar hələ də təhdidin miqyası və mürəkkəbliyi ilə tam uyğun deyil".

Avropa liderləri növbəti iki il ərzində mülki missiyalar yaratmaq və viza qaydalarını liberallaşdırmaq vədləri ilə İrəvana səfər etsələr də, Aİ-yə qəbul, müdafiə öhdəlikləri və ya Rusiya qazını əvəz etmək planları üçün konkret bir müddət hələ müəyyən edilməyib. Bu cür qəti öhdəliklər olmadan Ermənistanın Rusiya ilə Qərb arasında "balanslaşdırma aktı" hələ tam deyil.

VƏLİ

P.S. Məqalədə BBC-yə istinadlar var