Müasir savaşlarda çox mühüm cəbhə: kritik infrastrukturun müdafiəsi

Kəramət QƏNBƏROV
Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

XXI əsrin müharibələri artıq yalnız döyüş meydanlarında aparılmır. Müasir silahlı münaqişələr göstərir ki, dövləti zəiflətmək üçün onun ordusunu məğlub etmək həmişə əsas məqsəd deyil. Daha effektiv üsul ölkənin enerji sistemini, rabitə şəbəkələrini, su təchizatını, nəqliyyat infrastrukturunu, maliyyə sektorunu və informasiya platformalarını iflic vəziyyətinə salmaqdır. Məhz buna görə kritik infrastruktur müasir təhlükəsizlik strategiyalarının əsas elementi hesab olunur və onun müdafiəsi milli təhlükəsizlik siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Son illərdə Ukraynada, Yaxın Şərqdə və digər münaqişə bölgələrində baş verən hadisələr göstərdi ki, müharibənin ilk hədəflərindən biri enerji infrastrukturu olur. Elektrik stansiyalarına, yarımstansiyalara, yüksək gərginlik xətlərinə və yanacaq anbarlarına endirilən zərbələr yalnız iqtisadi zərər yaratmır. Onlar xəstəxanaların fəaliyyətini iflic edir, su təchizatı sistemlərini dayandırır, rabitə şəbəkələrini sıradan çıxarır və milyonlarla insanın gündəlik həyatını təhlükə altına qoyur. Belə hücumların nəticələri bəzən hərbi əməliyyatların özündən daha ağır humanitar problemlər yaradır.

Bu prosesdə pilotsuz uçuş aparatlarının rolu xüsusilə artıb. Bir neçə il əvvəl yalnız kəşfiyyat məqsədilə istifadə olunan dronlar bu gün yüksək dəqiqlikli zərbə vasitələrinə çevriliblər. Nisbətən aşağı maliyyətlə istehsal olunan bu sistemlər bahalı hava hücumundan müdafiə vasitələrini yükləyir, strateji obyektlərə zərbə endirir və ənənəvi hərbi üstünlük anlayışını dəyişdirir. Müasir müharibələr göstərir ki, artıq milyardlarla dollar dəyərində hərbi texnikaya sahib olmaq təhlükəsizliyin yeganə təminatı deyil. Texnoloji çeviklik və kritik infrastrukturun davamlılığı daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Britaniyalı hərbi strateq Lourens Fridman qeyd edir ki, müasir müharibələrin məqsədi yalnız ərazi əldə etmək deyil, rəqib dövlətin idarəetmə qabiliyyətini zəiflətməkdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün enerji sistemlərinə, rəqəmsal kommunikasiya şəbəkələrinə, logistika mərkəzlərinə və informasiya infrastrukturuna təsir göstərmək bəzən klassik hərbi əməliyyatlardan daha effektiv nəticə verir. Bu yanaşma müharibənin xarakterini əsaslı şəkildə dəyişdirib və təhlükəsizlik anlayışına yeni məzmun qazandırıb.

Kritik infrastruktur anlayışı da əvvəlki illərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib. Əgər əvvəllər bu anlayış əsasən elektrik enerjisi və nəqliyyat sistemləri ilə əlaqələndirilirdisə, indi ona məlumat mərkəzləri, bulud texnologiyaları, peyk rabitəsi, bank ödəniş sistemləri, dövlət informasiya resursları və hətta süni intellekt platformaları da daxildir. Bir dövlətin rəqəmsal idarəetmə sistemi sıradan çıxarıldıqda, faktiki olaraq həmin ölkənin iqtisadi və inzibati fəaliyyəti də ciddi təhlükə altına düşür. Bu reallıq beynəlxalq humanitar hüquq qarşısında da yeni suallar yaradır. 1949-cu il Cenevrə Konvensiyaları və onlara əlavə protokollar mülki əhalinin və mülki obyektlərin qorunmasını nəzərdə tutsa da, müasir texnologiyalar dövründə hansı obyektin hərbi, hansının mülki xarakter daşıdığını müəyyən etmək getdikcə çətinləşir. Elektrik stansiyası həm xəstəxananı enerji ilə təmin edir, həm də hərbi qərargahın fəaliyyətini dəstəkləyə bilər. Peyk rabitəsi həm mülki istifadəçilərə xidmət edir, həm də hərbi əməliyyatlarda tətbiq olunur. Bu ikili təyinatlı obyektlər beynəlxalq hüququn tətbiqində ciddi mübahisələr yaradır. Ən təhlükəli məqam isə odur ki, müharibənin yeni cəbhəsi artıq görünmür. Əgər əvvəlki dövrlərdə dağıntılar yalnız döyüş bölgələrində baş verirdisə, indi min kilometrlərlə uzaqda yerləşən enerji şəbəkəsi, bank sistemi və ya dövlət informasiya mərkəzi bir neçə dəqiqə ərzində hədəfə çevrilə bilər. Bu isə göstərir ki, gələcəyin müharibələri təkcə səngərlərdə deyil, server otaqlarında, elektrik yarımstansiyalarında, peyk sistemlərində və rəqəmsal platformalarda aparılacaq.

Müasir silahlı münaqişələrin təhlili göstərir ki, kritik infrastrukturun müdafiəsi artıq yalnız hərbi məsələ deyil. Bu, dövlət idarəçiliyinin, iqtisadi təhlükəsizliyin, kibermüdafiənin və beynəlxalq əməkdaşlığın birgə fəaliyyətini tələb edən kompleks təhlükəsizlik modelinə çevrilib. Müharibənin ilk saatlarında enerji sisteminin çökməsi, mobil rabitənin dayanması və ya maliyyə əməliyyatlarının iflic olması silahlı qüvvələrin döyüş qabiliyyətinə təsir etdiyi qədər, mülki əhalinin gündəlik həyatını da iflic vəziyyətinə sala bilir. Son illərin hərbi təcrübəsi göstərir ki, pilotsuz uçuş aparatlarının inkişafı kritik infrastrukturun müdafiəsinə dair klassik yanaşmaları kökündən dəyişib. Əvvəllər strateji obyektlərin əsas təhlükəsi ballistik raketlər və döyüş aviasiyası hesab olunurdusa, indi nisbətən ucuz, kiçik ölçülü və koordinasiyalı şəkildə istifadə olunan dronlar hava hücumundan müdafiə sistemləri üçün yeni çağırış yaradır. Kütləvi dron hücumları ən müasir müdafiə sistemlərini belə yükləyə bilir və strateji obyektlərə ciddi zərər vurur. Bu səbəbdən bir çox dövlətlər artıq ənənəvi hava hücumundan müdafiə vasitələri ilə yanaşı, radioelektron mübarizə sistemlərinə, lazer texnologiyalarına və süni intellekt əsaslı aşkarlama platformalarına böyük investisiyalar yatırırlar.

Kiberməkan isə müharibənin ikinci görünməyən cəbhəsinə çevrilib. Enerji şəbəkələri, su təmizləyici qurğular, hava limanlarının idarəetmə sistemləri, dəmir yolu dispetçer mərkəzləri və bank ödəniş platformaları rəqəmsallaşdıqca onların kiberhücumlara qarşı həssaslığı da artır. Artıq bir dövlətin iqtisadiyyatına zərbə vurmaq üçün yüzlərlə raketə ehtiyac olmaya bilər. Bəzən yaxşı planlaşdırılmış kiberəməliyyat elektrik şəbəkəsinin dayanmasına, maliyyə sistemində xaosa və dövlət xidmətlərinin iflic olmasına səbəb ola bilər. Bu reallıq NATO, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq təşkilatların təhlükəsizlik strategiyalarında da öz əksini tapır. Son illərdə kritik infrastrukturun dayanıqlılığı kollektiv təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul edilir. Xüsusilə enerji şəbəkələrinin şaxələndirilməsi, ehtiyat rabitə kanallarının yaradılması, məlumat mərkəzlərinin coğrafi baxımdan bölüşdürülməsi və kibermüdafiə üzrə birgə təlimlərin keçirilməsi müasir təhlükəsizlik konsepsiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Məqsəd yalnız hücumların qarşısını almaq deyil, hücum baş verdiyi halda dövlətin fəaliyyətini davam etdirə bilməsini təmin etməkdir.

Beynəlxalq humanitar hüquq da bu yeni reallıq qarşısında ciddi sınaq yaşayır. Ənənəvi hüquqi normalar silahlı hücumun fiziki nəticələrini nəzərə alırdı. Lakin bu gün elektrik şəbəkəsinə edilən kiberhücum nəticəsində xəstəxanaların fəaliyyəti dayanır, su təchizatı pozulur və minlərlə insan təhlükə ilə üz-üzə qalır. Belə hallarda hücumun hüquqi kvalifikasiyası, məsuliyyətin müəyyən edilməsi və zərərin qiymətləndirilməsi beynəlxalq hüquqda hələ də tam aydın tənzimlənməyib. Məhz buna görə kritik infrastrukturun qorunması artıq müdafiə nazirliklərinin və ya xüsusi xidmət orqanlarının təkbaşına həll edə biləcəyi məsələ deyil. Burada enerji sektoru, informasiya texnologiyaları, mülki müdafiə, telekommunikasiya, maliyyə sistemi və hüquq-mühafizə orqanları vahid təhlükəsizlik konsepsiyası çərçivəsində fəaliyyət göstərməlidirlər. Müasir müharibələr göstərir ki, dövlətin dayanıqlılığı yalnız ordusunun gücü ilə deyil, onun elektrik şəbəkəsinin, məlumat bazalarının, rabitə sistemlərinin və rəqəmsal infrastrukturunun nə dərəcədə qorunduğu ilə də ölçülür.

Müasir müharibələrin təhlili göstərir ki, gələcəyin təhlükəsizlik sistemi artıq yalnız hərbi potensialla ölçülməyəcək. Dövlətin dayanıqlılığı onun iqtisadi, enerji, informasiya və rəqəmsal infrastrukturunu nə dərəcədə qoruyub saxlaya bilməsindən asılı olacaq. Ən güclü orduya malik ölkə belə, əgər elektrik enerjisi sistemi çökmüş, rabitə əlaqələri kəsilmiş, bank ödənişləri dayanmış və dövlət idarəetmə şəbəkəsi iflic vəziyyətinə düşmüşdürsə, uzunmüddətli müqavimət göstərməkdə ciddi çətinliklərlə üzləşə bilər. Müharibənin yeni məntiqi artıq cəbhədə deyil, dövlətin idarəetmə qabiliyyətində qələbə qazanmağa hesablanır. Bu səbəbdən dünyanın aparıcı dövlətləri kritik infrastrukturun mühafizəsinə yanaşmanı tamamilə dəyişirlər. Artıq söhbət yalnız obyektlərin fiziki mühafizəsindən getmir. Ehtiyat enerji sistemlərinin yaradılması, alternativ rabitə kanallarının qurulması, peyk kommunikasiya şəbəkələrinin genişləndirilməsi, məlumat mərkəzlərinin coğrafi diversifikasiyası, süni intellekt əsaslı erkən xəbərdarlıq sistemlərinin tətbiqi və kiberdayanıqlığın artırılması milli təhlükəsizlik strategiyalarının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Məqsəd hücumu tamamilə qarşısını almaq deyil, hücum baş verdiyi halda dövlətin fəaliyyətini dayandırmamaqdır.

Beynəlxalq humanitar hüquq da yeni təhlükələr fonunda ciddi transformasiya mərhələsinə qədəm qoyur. Əgər XX əsrdə əsas müzakirələr mülki əhalinin fiziki müdafiəsi ətrafında aparılırdısa, bu gün mülki əhalinin həyatını təmin edən enerji, su, rabitə və informasiya sistemlərinin qorunması da eyni dərəcədə vacib hüquqi məsələyə çevrilib. Lakin mövcud beynəlxalq hüquqi mexanizmlər bu sahədə yaranan bütün suallara cavab vermir. Xüsusilə kiberhücumların hüquqi təsnifatı, hücumun müəllifinin müəyyənləşdirilməsi, dövlət məsuliyyəti və cavab tədbirlərinin legitimliyi ilə bağlı vahid beynəlxalq yanaşma hələ də formalaşmayıb.

Azərbaycan üçün də bu çağırışlar xüsusi aktuallıq daşıyır. Ölkənin enerji ixracatçısı kimi beynəlxalq bazarlarda oynadığı rol, transmilli nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, rəqəmsal dövlət xidmətlərinin genişlənməsi və strateji kommunikasiya layihələrinin həyata keçirilməsi kritik infrastrukturun mühafizəsini milli təhlükəsizliyin əsas prioritetlərindən birinə çevirir. Xəzər dənizi hövzəsində enerji infrastrukturu, Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Cənub Qaz Dəhlizi kimi beynəlxalq layihələr, həmçinin rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin dayanıqlığı yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun təhlükəsizlik arxitekturasının mühüm elementləridir. Bu baxımdan milli qanunvericiliyin, texniki imkanların və beynəlxalq əməkdaşlığın paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Eyni zamanda, süni intellekt, kvant texnologiyaları və avtonom döyüş sistemlərinin inkişafı yaxın gələcəkdə kritik infrastrukturun müdafiəsini daha da mürəkkəbləşdirəcək. Hücum edən tərəfin imkanları hər il genişlənir, müdafiə sistemləri isə daim yeni təhlükələrə uyğunlaşmağa məcbur qalır. Bu, davamlı texnoloji yarışdır və bu yarışda geri qalan dövlətlərin yalnız hərbi deyil, iqtisadi və siyasi təhlükəsizliyi də ciddi risk altına düşəcək. Dünya təhlükəsizlik tarixində yeni və son dərəcə təhlükəli mərhələyə daxil olur. Sabahın müharibəsində şəhərləri işğal etməyə, sərhədləri keçməyə və ya milyonlarla əsgər səfərbər etməyə ehtiyac qalmaya bilər. Bir neçə dəqiqə ərzində elektrik enerjisinin kəsilməsi, su təchizatının dayanması, rabitə sistemlərinin sıradan çıxması, bank əməliyyatlarının iflic olması və dövlət informasiya şəbəkələrinin çökdürülməsi bütöv bir ölkəni diz çökdürə bilər. Ən qorxulu məqam isə odur ki, belə hücumların müəllifi uzun müddət müəyyən edilməyə, hətta bəzən heç müəyyən edilməməyə bilər. Bu isə beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərini, dövlətlərin suverenliyini və qlobal təhlükəsizlik sistemini görünməmiş sınaq qarşısında qoyur. XXI əsrdə müharibənin taleyini artıq yalnız silahlar deyil, elektrik cərəyanı, məlumat axınları, alqoritmlər və serverlər müəyyən edəcək. Əgər dövlətlər bu yeni reallığa vaxtında hazırlaşmasalar, gələcəyin ən böyük faciələri cəbhə xəttində deyil, işıqları sönmüş şəhərlərdə, susmuş xəstəxanalarda və iflic olmuş dövlət idarəetmə sistemlərində yaşanacaq.